Ariv

Phikim mirov kor dike

Ez ba p nizanim, b Albert Einstein li kjan dever gotiye, dibe ku ne peyiva w be li ser nav w t gerandin j l her i dibe bila bibe, kfa min ji peyiv re t: "Parekirina phikim li ba mirovan, ji parekirina min a atom pir dijwartir e."

 

Phikim helwstek e. Helwst dikare li dij an li gel titek/kesek/komek be, an j ne li dij ne j li gel be, l bi awayek din be. L phikim ku ez li ser rawestim, ne helwsteke normal e ew bi ten li dij kes an koma hedefkir ye. Ango di v helwst de, ne his ne j hizrn xwebn, tolerans erny peyda dibin. Gelek caran hisn mirov yn nefret dijminatya li hember kes an komek xwe di v phikim de didin der. Helbet ez dizanim ku phikimbna ern j dikare hebe, ew j t w mahney ku mirov avn xwe ji hem a kmasyn kes, an grpa xwe re digire. L tev v j phikim bi maneya xwe ya git wek leke neyn t dtin ya ku ez di v nivs de dixwazim li ser rawestim, phikimbna bi maneya xwe ya git re lihevkir ye; yan ya neyn ye.

 

Phikim mirov kor dike, ber bi zdegavy diajo. Di phikimbn de kn nefret j hene, ik bbawer j hene. Mirov dikeve reweke weha ku d ji hertit ik dike ev phikim bawerya mirov ya bi derdor, bi heval hogiran, bi dost yaran, bi git bi jyan pir km dike, heta dadixne dereceya tunebn. Ev j di her fersend de, xwe di formulasyonn mirov de didin der. Mirov gava di derheq kes an koma hedefkir de titek dibihse, pwst nabne ku l bipirse, b rast e, an na. Ji ber ku li gor phikim mirov ye, hing by peydakirina agahdaryeke rast durist, mirov hem his hizrn xwe bi kincn xwe yn phikm pk dike.

 

T bra min ku bav min li hember xwarzyn me, ango zarokn ken xwe phikim b. Ew di derheq wan de hertim neyn difikir. Wan i bikiraya, awa bikiraya j nikar xwe bi w rn bikiraya. Bav min bi xwe di erty de mezin bb gava me sedema v nefret, v phikimbn j dipirs, hertim digot Heger xwarzyn mirov ne ji er bin, keng mirov era wan bibin dijminn hevdu, hing ew dikarin ji bo tola pis pismamek, xalan xwe bikujin. Byerek heye ku qet ji bra min nae. Muslixa metbex vekir mab av diherik. Hin ji endamn mal p hisyan pirs b k muslix vekir hlab, hing bav min dest xwe ber bi xwarzyek me ve kir hema bi carek got Ysiv e. L xweha min a pik li xwe mikur hat got Bavo, ez bm, ne Ysiv b. Bav min dsan ji ya xwe daneket got Heger v car ne Ysiv be j carn din gi Ysiv b .

 

Ev nimne nan dide ku gava mirov xwedy fikira sabit be, mirov agahdar zanyaryn nuh werbigire j mirov helwsta xwe naguherne. Ji ber ku ji bo mirov weha, ew agahdarya li gel rastya w ya kir guncand div. Bi ten ew an j grpa w deal in yn ji dervey wan ne ne, a in.

 

Helbet phikim dikare li ba hem mirovan hebe. L div negihje w ast ku hertit ne ad mirov, hertit ji dervey mirov grpa mirov re bike hertit dr mirov a nan bide.

 

Ez di war DDKDyyan de j di civak de phikimbneke pir xurt dibnim. Li gor min, wneyek a hatiye kirin ku bye sedema fikirn sabit. Helbet a hene heq civak ye ku van ayn han bne ziman rexneyan li wan bigire. DDKDy bi xwe j di nav xwe de, li ser ayan radiwestin nerazbna xwe ya li hember kman ayan dyar dikin. DDKDy hem di civnan de hem j di medyay de rexneyn xwe yn di v war de, bi awayek ekere dikin her ku pwst be, ev kar d berdewam be j. L tit ku bala min dikine, ne rexne ne, rekirina git ye, scdarkirina tevayya tradsyonek ye, gitkirina a kmanyan e.

 

Ber ku ez li ser v mijar hizrn xwe bnim ziman, ez dixwazim titek ekere bikim ku mijlya min a sereke ya v gav, ango meslek min nuha, ne siyaset e; ya rast, ne siyaseta rxistin ye. Loma heta ku ez weha bifikirim, ez xwe li tu fonksyonn rxistin ranekinim. L ez wek hinan nkar nakim ku ez ji siyaset tm di pvajoya xebata siyas de gihame. Herweha siyaset hertim bala min kiandiye ji nuha p ve j d hertim bikine. Wek din j ez tu caran nebjim i ji min re xwe nedim al. Ji bo peydakirina perojeke rohn ewle i ji min b j ez texsry nekim. Loma ez yek ji wan kesan im ku bi kfxwe li pvajoya civandina DDKDyyan dinrin j. Helbet nyeta herkes dikare cuda be. L ez ya xwe dizanim, heger ev nav karibe v potansyel li deverek bicivne r ji yektyn berfirehtir veke, ez v yek wek ansek dibnim div em v ans bi kar bnin. Wek hn j dizanin, v pvajoy bi bangek dest p kir gihit v qonax. Ez bi xwe j wek gelek mirovn din dixwazim bi hizir baweryn xwe bi pnyazn xwe tesr l bikim ku hvyn v netewey xurttir bibin.

 

Heta nuha du civn hatine kirin; yek li Almanyay (li bajar Beilefeld) ya din j li welt (li Amed). Pit herdu civnan, i bi nivsand, i j bi devk gelek tit hatin gotin ya her xerab j ew e ku phikim ku min li jor an ziman, gelek caran ji rastya hey btir derket p xwast wneyek a bide civak. Helbet div bte zann ku rast dikare di gelek rexneyan de hebe av d ji ayan re her giring j ji nelirtyn nav DDKDyyan re neyn girtin. L li ser bingeh zanyaryan, ne li ser helwstn ku kana wan fikirn sabit in ne bi avn chana ku ji wneyn a n neguhrbar pkhat ye.

 

Gava em bala xwe bidin daxuyanya yekem, em bibnin ku di v daxuyany de bi ten daxwaza civandinek heye tu pnyazeke rojeva v civandin j tune ye. Daxwaz bi ten ew b ku div DDKDy bn ba hevdu sohbetek bikin. Pit w j di ileya Pan a 2006an de, daxuyanya damezrner birvebern DDKDy hat weandin ku t de ev fikir pir ekere hatib dyarkirin: Li gora me reweke ji bo reorganzasyona DDKDy, mna ku di hin nivsan de ch girtye, nikare di rojev de be . Civna Almanyay j di v arovey de hat kirin li w der j tu titek ku reorganzayona DDKDy bne bra mirovan peyda neb. Di daxuyanyn v dawyde j titek weha xuya neb.

 

Kurt kurmanc, DDKDy dibjin ku em DDKDy ji n ve ava nekin tu armanceke me ya weha tune ye. L phikim mekanzmaya xwe dixebitne nahle mirov wney rast bibne. Mirov ku ket bin tesra v mekanzmay, rast i dibe bila bibe., ew her ya xwe bibje. Her ku DDKDy bibje Bavo heyran, em DDKDy ava nekin. DDKD tev hertit xwe bye mal drok l yn ku ji xwe re wneyek di ser xwe de kiriye, dibjin ku heger hn v car ava nekin j we carn din xwastiy ava bikin hn fersend bibnin, hn carin din j bixwazin ava bikin . Fikirn wan n di derheq DDKDy de sabit in. Ev tam b wek meseleya xwarzy min Ysiv bav min. Yan carinan ez difikirim dibjim ku gid em l miqate bin, da ev kesn xwedyn wney a, tesr li hinin me j nekin ew j ji rika wan bi fikirn reorganzayona DDKDy dernekevin pya me. A, hing kar me d pir zehmet bibe. L tev hertit weha xuya ye ku ji alyek ve phikimbna di civak de peydaby ji aly din ve j tesra w ya neyn ya li DDKDyyan d demeke dirj me mijl bikin.

 

Pirseke din j pirsa herdu Sedan e ku phikim xwe di w de bi away her xerab dide der. Helbet li ser v pirs minaqee d her b kirin di van minaqeeyn han de, dibe ku nyeta herkes cuda be. L div b zann ku minaqeeyn bi v reng ber banga civandina DDKDyyan dest p kiriye nuha j berdewam e. Div b dyarkirin ku tu girdaneke van minaqeeyan bi DDKDy re tune ye. Ji xwe, yn ku dest bi minaqeeyan kir, ne DDKDy bn j. L nuha hin ji v tradsyon j bi navn xwe bedar van minaqeeyan bne. L her i be j ev minaqee civaka me bi git eleqedar dike heta ku her al nepeyive j niqtepirsn hey d her li benda bersivan bin. L di v gava nuh de, DDKDy wek tradsyon nuha i dibjin? Li gor min ya giring ew e. DDKDy dibjin ku byera herdu Sedan di droka me de, byereke pir xerab b v byer tevgera netewey pare kir kadroyn kurdan 30 salan ji hevdu bi dr xistin. Loma h di saln 90 de, beek mezin ji herdu hlan tev hinin din ev bawer j ji xwe re kir bingeh yektyek ava kir. Di pvajoya w yekty de, kadroyan ev pirs hem di mejyn xwe de hem j di pratk de ji bo xwe areser kir, di v war de bawer da hevdu bi nav herdu Sedan dezgehn cuda dann. Div em bnin bra xwe ku beek v tradsyon y mezin di nav v yekty de b di war byera herdu Sedan de bi pratka xwe j ev yek nan da ku tu lukseke gel kurd ya weha tune ye ku tehamil byern bi v reng bike. L phikim dsan derdikeve pya wan. Her iqas DDKDy dibjin ku Me nan daye ku kadroyn kurdan dersn pwst ji v byer derxistine, loma em destr nedin ku kadroyn netewey dsan 30 salan ji hevdu bne bidrxistin me ev mesele ji drok re hlaye, phikim dibje; Na, hn dixwazin di civak de dijtyan gr bikin. Hn bi hisn tolhildan ve hatine dagirtin. Nyeta we ew e ku hn birnn qalikgirt biqerin, dijminatya bar welat bikin, desketyn netewey tk bibin. Hn dixwazin dubendy txin nav tevgera netewey hwd. Xwed dizane, b bbextyn ku em nabihsin i ne. Gava di v war de j fikirn mirov sabit bin, pir zehmet e ku mirov bi argumentn xwe, bi helwsta xwe, bi pratka xwe ryeke qnakirin peyda bike. L tev hertit j div DDKDy li hember phikimn weha li reaksyonn xwe miqate bin zdegavyan nekin nehlin ku ev phikim di bin sya reaksyonn hik de mkana xwe veartin bibne.

 

Pwstya kurdan ji her netewey btir bi w heye ku xwe phikimbn bi dr bixne destr nede w ku jyana wan bi temam txe bin tesra xwe. Belk pir zehmet e ku mirov zora fikrn xwe yn sabit bibe, l dsan j pir giring e ku mirov hewil bide ku tesra wan km bike nehle ku ew di binir de hlna xwe bikin.

 

Heger em bn ser herdu civnn DDKDyyan pirsa ziman kurd, di civna 26-28 Gulanan 2006an de (Beilefeld-Almanya), hem belge danstendin bi kurd bn. Di civn de, end biryar hatin dan ku yek ji wan li ser pitgirya bar desketyn w b ya din j berdewamya bedarbn xurtkirina Grpa Xebat b. Biryarek j di war kurd de hat dan. Li gor v biryar, li gel kurdbna ziman civn danstendinn hundirn, herweha div hem belgeyn v tradsyon j ber bi kurd bin, div tu car ji zimanek din wernegerin kurd heger pwstya werger hebe j div ji kurd bo zimann din bn wergerandin. Gava ez statstka civna Beilefeld bidim d rewa civn batir b fahmkirin. 80 kes bedar civn bn ji wan 44 kes peyivn his hizrn xwe pk kirin. Ji van 44 kesan 41 kes bi kurd 3 kes j bi tirk peyivn. Ango ji % 93,2y bedarn civn bi kurd peyivn ji % 6,8 j (ew j ji ber zaravay wan ne kurmanc b) bi tirk peyivn. L wek min got, phikim mirov kor dike. Ma ne ji ber phikimbn be, mirov awa dikare v rewa civna Almanyay nebne? Belk, hin d p pir eciz bibin ku statstkn v civn hem phikiman betal dikin herweha nan didin ku DDKDy di civna Almanyay de, di war kurd de ew qas hesas bn. L mixabin!

 

Her civna Amed ye, di v war de her pir bye mijar minaqeey. Helbet ne bi ten bi biryarn xwe, herweha ji ber ziman civn j. Ji bedaran j hinan bi awayn cuda ev yek an ziman. Di nivsn hinan de titin hebn ku ji aly naverok bi heq bn tev ku hin rexneyn min li uslb heb j- div DDKDyyn din j bi awayek cid bi berpirsyar li ser wan rawestin. Helbet dikarin gelek titn din hebin ku div bibin mijarn rexneyan. Min bi xwe j li ser pirsek rexneyek nivsand, nerazbna xwe dyar kir gihand fonksyoneran. L ya giring ew e ku div ev civat nan bide, b ji minaqeeyn demokratk re i qas vekir ye i qas bitolerans e.

 

He pirsa ziman ye, div em bi awayek pir cid li ser rawestin. Ez li her derver dibjim ku ez zimanan ne li xwe ne j li tu kesan qedexe dikim, l ez di jyana xwe de nahlim tu ziman di ser kurd re be. Zarokn min bi sed zimanan j zanibin, heger ziman wan mal danstendina bi me re ya li gel i civaka kurd ya li Swd i j ya Kurdistan, ne kurd be, hing li ba min tu qmeta zanebna wan a zimanan tune ye. Ji xwe, ev ne bi peyiv, l bi pratka jyana me j xuya ye. L tev v j heger fikirn hinan yn sabit hebin j tu tit ji dest min nay ku ez alkarya wan bikim. Rew li meydan ye k bi i bawery bne, ew li gor w tev digere. Di war ziman de div mirov ji dubarekirin eciz nebe, loma j ez dubare dikim, li gor min, div di civaka kurd de destr tune be ku miamelyea sinifa duyem bi kurd re b kirin div prestja kurd ya her bilind be. Min ji bo v di nivseke xwe ya ber de bal kiandib ser gotinn Celadet Bedirxan yn li ser ziman hizrn xwe yn di v war de weha nivsbn: hn liberal bin, sosyalst bin, mihafezekar bin, bibin; i dinivsnin, i minaqee dikin, bikin. L heger we di van nivsandin minaqeeyn xwe de miameleya sinifa duyem bi ziman kurd re kir, ew t w maney ku we ji destpk de wenda kiriye. Di v qonaxa roj de hebna and ziman kurd, bi qas ku bi dema Hawar re nikare bte miqayesekirin, tte tehddkirin. roj mala ku bi kurd nepeyive, komeleya ku ziman w y resm ne kurd be, partya ku ji bo ji ziman kurd bireve li mazeretan bigere, nikare doza kurdan j p de bibe. Ev herweha ji bo kovar rojnameyn ji aly kurdan ve derdikevin ne bi kurd, l bi zimanek din xtab kurdan dikin j derbas dibe . Ev bawerya min e li gor min div kurd v ji xwe re bikin bingeh. Ne pwst e ku ez yek bi yek navan destnan bikim, herkes dizane, b rewa wan i ye. Kjan kes, rojname, malper rxistin ne di v rew de be, i ad tradsyona DDKDy be i j rengn civaka kurd yn din bin, rexneya min a li jor ji bo wan hemyan derbas dibe.

 

Loma j gava min bihst ku kurd di civna Amed de ketib reweke xerab, hing ez pir hrs bm, l min nexwast ku ez by lpirsn, his hizrn xwe bidim der. Loma min ji bo rewa kurd ya di civna Amed de, dest bi lkoln kir. Min tkil bi gelek kesan re dan reqemn ku gihitin min, 26-30 bn. Yan hejmara kesn ku dicivn de axivne, di navbera 26 30y de ye. Min ji berpirsyaran navn kurdaxvan xwastin. Navn ku gihitin min ev in; yn ku di civna Amed de bi temam bi kurd axivne: Sracedn Kirici, M. El Yildirim , Evdilhey Okumu, Bedran Acar, Mazhar Zumrut, El Baran, Xeyredn Atabay, Osman Karavl, Qasim Ergun, Xanima Zumrut, Murat Dortyaman Uzeyr Al. Li gor v yek, 12 kes bi kurd peyivne. Herweha li gor agahdarya wergirt, ji bedaran mam Taier bi kurmanc, zazak bi tirk axivye serok dwan j bi kurmanc tirk peyivye. Wek din j di civn de hatiye tesbtkirin ku dema axaftina kurd ji ya tirk btir bye. Ez herdu kesn bi herdu zimanan peyivne j derdixim, hing reqema 26-28an dikim bingeh. Li gor v encam, pvana kurdaxvan ji sed 42,85-46,15an (%32,85-46,15) e. Helbet ev rewa han bi me ne xwe e div biv nev b guhartin. Loma j ez reaksyona bedarn civna Amed, i yn bi kurd peyivn i j yn nepeyivn l nerazbna xwe an ziman rexne li helwsta hin bedaran ya di war kurd de girt, di c de dibnim div em hem pitgirya wan dikim. Div tu kes bi tu away v rew neparze bibje ileh kurd.

 

Tew gava mirov rewa civna Amed bide ber rewa civna Almanyay, hing mirov d ferqeke pir mezin bibne. Loma j div di pirsa kurd de rexne li v rew b girtin div mirov avn xwe bi tu awayan j re negire bi xurt bie ser v meseley. i di nav DDKDyyn bedarn civn de i j di nav yn din de, h di pvajoya civn de, pit ku deng nerazbn hat bilindkirin, v yek tesra xwe di civna Mecls de (03.09.2006) nan da. Bi v away, pvana kurdaxvan di civna Mecls de derket ji %70y. L dsan j div bte zann ku em qma xwe bi v bi ten nane. Div mirov bide ser pita wan bi tu away qebl neke ku ev helwsta neyn di civn danstendinn hundirn de herweha di yn li gel civak de j xwedya tesrek be. Gava endamn Mecls agahdarya li ser civna Mecls da min, herweha got ku bila ika kes j tune be ku DDKDy d xeta civna Beilefeld ya di war ziman kurd de di her be v tradsyon de bikin bingeh bi v away minaqeeyeke weha betal bike. L tev hertit j div b qeblkirin ku ev problemeke mezin e sedem i dibe, bila bibe, div li ryn areserkirin b gerandin ev pirs bi awayek b helkirin, da da tevgern mirov batir li hevdu bikin. Hing mirov dikare bi awayek xurttir bawery bide dora xwe.

 

Ji xwe, div heta nuha ji nivsa min j hatibe fahmkirin ku qesd ne ew e ku DDKDy b a kmas ne hema i bikin rast e. L div neheq j li wan ney kirin. Rast awa be, div mirov bi away pk bike; ne ku hema dil mirov i xwast, i b ber dev mirov, mirov ji xwe re heq bibne li ser kes an grpn dervey xwe bibje. Wek min li jor j dyar kir, DDKDyyan j di nav xwe de ev yek minaqee kir xuya ye ku d h j bikin. Hin bedarn civna Amed rexne li hin bedarn din girt ku h axavtina kurd ya di civnan de ji xwe re nekiriye adet. Herweha li jor hat dyarkirin yn ku reaksyonn xwe ekere nivsn j hebn. Div mirov ji br neke ku ew bi xwe j DDKDy bn. Div em ba zanibin ku ev pirs pirsa me hem kurdan e DDKDyyan j para xwe j wergirtiye. Loma j roj li ser me hemyan ferz e ku div em ji alyek ve di hundir xwe de ji aly din ve j di tevaya civak de, ji bo sererastkirina v rew bilindkirina prestja ziman xwe, bi bawerya Celadet hewil bidin.

 

Tit ku li v der ez dixwazim li ser rawestim, ne veartina kmanyan e, l gitkirina kmasyan scdarkirina tevahya tradsyonek ye. Heger hn bala xwe bidin civna Almanyay, ma hn d ji bo wan 80 kesan i bibjin? Ma ew j ne DDKDy bn ku kurd ji bo xwe ew qas giring dt wek nana tawznedana di v war de j biryara xwe dyar kir. Ma rewa ye ku mirov ji ber kmanya ku di v war de di civnek de peyda dibe, hem tradsyon re nan bide. Ma hema hema nvy kesn ku di civna Amed de peyivn j ne DDKDy bn? Ma hin bedarn ku di civn de qet nepeyivn, l d re bi nivsn xwe reaksyonn xwe yn di v war de dyar kirin j ne DDKDy bn?

 

Div b zann ku em ne ji bo ku kfa hinan bnin, li kurd bi xwed derdikevin, bi kurd dipeyivin dinivsnin. Em ne ji bo ku xwe ji rexneyan bisitrnin j i di nav tradsyon de i j di tevaya civak de minaqeeyn pirhl dikin hewil didin ku kurdya xwe ya rn di her war jyan de bikin ziman serdest. L ji ber ku em ji kurd hez dikin, ji ber ku kurd ziman me ye ku me avn xwe cara yekem bi w vekirine, em bi kfxwe bi kurd dipeyivin dinivsnin. Ev tercha me ye li gel hezkirina ziman, xwe dispre bawerya me ya ji bo hjayyn bingeh. Herweha ji ber ku gava em bi kurd dipeyivin dinivsnin di mala xwe de bi zarokn xwe re bi ten bi kurd dipeyivin, em xwe serbilindtir bextyartir his dikin j em ji kurd hez dikin dixwazin di danstendinn me yn li gel heval hogiran de j her ew hebe.

 

Di encam de, daxwaza min a yekem ji DDKDyyan ew e ku div ji a kmasyn xwe netirsin, avn xwe ji wan re negirin wan bi awayek pir ekere bi dengek pir bilind minaqee bikin. Ev d nana qelsbna wan, l nana xurtbn bawerya wan be. Daxwaza min a duyem ; div DDKDy li hember phikimbnan btir bhnfireh bin bi metodeke ba bikrhat li ser v wney a y neguhrbar xuya dibe rawestin hewil bidin ku hlna v wney ya binir xerab bikin wney xwe y rast bi c bikin. Daxwaza min a syem ew e ku div DDKDy wek xwedyn phikiman nekin ew j li dij wan bi phikimn xwe tev negerin.

 

Phikim koranya bi avn mirov tne, xwe dispre gitkirina a, xwe li ser bingeh hizra sabit ava dike rast bi away berevajya v hizr dyar bibe j ew xwe dike perdeyeke re pya avan digire. Li gel phikimbna bav min j Ysiv hertim ji kal xwe pir hez dikir xwarzyn me yn din j gava digot xalo an j kalo hezar xalo kalo ji devn wan derdiketin. Loma daxwaza min a her dawy j ew e ku div DDKDy ji xwedyn phikiman nefret nekin, ber xwe ji wan neguherin wek nimneya Ysiv, hewil bidin ku ji wan hez j bikin.

16.09.2006