Serxwebn/Serwer/Desthilatdar Maf Neteweya/Milet Kurd e j û Netewe, Ziman e

 

brahm GL

 

Ez di destpk de Weqfa and Lkoln ya Kurd proz sipas dikim ku li ser mijara Gelo Kurd i dixwazin? sempozyumek bi dar xistiye derfet daye min ku ez j li ser mijara Ziman anda Kurd Hnkariya bi Kurd: Rewa niha, pirsgirkn hey pniyarn areseriy de brreyn xwe pk we bedarn bijarte hja bikim.

 

Helbet mijar pirsa ku em d genge bikin, bes ne ro ne di v merhel de ketiye rojava me. Ev mijar pirsa girday pirs pirsgirka doza Kurdistan ya mezin, beek ji pirs doza me ya mezin e. Ji bona v ev mijara d hn drdirj b genge kirin. L titek gelek vekir heye ku em di v mijar de j hewcedar lteratreke n, kr fireh in.

 

Dema ku ez di v mijar de brreyn xwe pk dikim, ba dizanim ku ev brreyn min hewcedar dewlemed kirin, kr kirin nirxandin ne. Loma j ez di brbaweriy de xwe zde xwediy ddiayeke mezin nnim. Rastiyeke din j heye ku mijara ku di bea yekemn de de tespt bye, bi mijara bea duyemn de tesptby re girday ye di nav hevdu de ye ku mirov nikareke ku bi mekank ji ji hevdu veqetne. Ji bona v dema ku ez brreyn xwe tnim ser zimn, ez d bikevim nav snorn mijara duyemn j. Gelek xwezay ye ku ez zdetirn gor pvann sosyolojiya siyas br reyn xwe pk we bikim.

 

Ez brreyn xwe di ar arewan de bnim ser zimn. arewa yekemn: Ji bona mijara em munaqee dikin zelal bibe girngiya v mijar b fahm kirin, gerek end pirsn bingeh yn girday v mijar bn diyar kirin. Wek mnak: Terfa netewe/milet, rola neteweyan di drok di jiyana mirovatiy de i ye, div em ji bona Kurdistan xwediy paradgmayeke awa bibin girday v pirs, di navbeyna fermbna ziman perwerdaybna ziman de i ferq heye. arewa duyemn: Li Tirkiyey ji bo ziman hjayiyn neteweya kurd de rew siyas, civak huquq iye. arewa syemn: Di huquqa navnetewey YE'y rew di v mijar de iye. arewa aremn: Rewa me kurdan di v mijar de iye div ibikin.

 

I- arewa yekemn

 

NETEWE, ZMAN E

 

Ez di w baweriy de me ku di bin tesra deolojiyn cih de, em kurd j di terf wetaya netewe/milet de xwediy nrnn cih ne. Ev yeka j di areserkirina pirsn netewey Kurdistan de dibe pirsgirkek. Loma div em kurd bi tevay li ser terfa netewa/milet de konsensusek bikin. Li ser terfa netewa/milet lihevkirina me, li pirsgirkn netewey bi avek cid mze kirin re j dibe alkar.

 

T zann ku li ser terf wateye/milet gelek flosof, sosyolog, drokzane, siyasetzane rawestiyan e xebat kirine. Ji bona netewe/milet gelek terfn cih cih hatine kirin. Di van terfan de gelek xal wateyn ji hevd cih hene. Lbel terfa hem Flosofan, sosyologan, drokzanan siyasetzanan ji bona neteweya li ser s unsuran lihevkirin hevbeiyek heye. Ew unsuran: 1- Ziman e. 2- Li ser axak jiyan e. Ev j welat e. 3- Jiyaneke hevbe, domdar, vekir ye. Netewe, civateke drok domdar temen drj e.

 

Ez j di terfa netewe de ev unsuran bingeh, esas nayenguhertin dibnim. L di van unsuran de, unsura yekemn, unsura duyemn unsura syemn heye. Diyarkirina v pirs j gelek girng e.

 

Ziman j hjayiyek e ku milet dike diqewne. Lbel dema em li jiyan ceribandina mirovat netewe binrin, gelek akere derdive hol ku dema civatek xwediy zimanek nebe, bi civat din re nabe xwediy cdabyinek, hem j ev civat di nav pvajoy de nikare bibe miletek cih j.

 

Ez di w baweriy de me ku ziman her tit miletek ye. Milet kategoriyeke drok e ku di sedsala 17 18'an de qewimiye pketiye ; formn n qezen kiriye. Feqet ziman, beriya ku milet, wek kategoriyeke mirovatiy derkeve hol j, heb. Ji bona v j civat b ziman tu caran nikare bibe milet.

 

Ziman j di nav pvajoyeke drj de, gor jiyana xwe ya piral, jiyana and, edeb, civak, abor, cran p ket, li xwe zde kir formek n girt. Dema ku ziman n peyda b wulo diyar dike ku, gor rewa civata nehevbe, parekir, girt pavemay, ziman j hevbe neb pare b. Di zimanan de zarav devok girday ev rew derketin hol.

 

Heger ziman civatek nebe, t w maney ku miletek an asmle bye, an ji hol rabye, an j tev civat miletek din bye. Ceribandina mirovat ji v rastiy dr nn e. Ez dikarim bibjim ku dinya bi wateyek j, goristana ziman, civat miletan e.

 

Ev pvajoya bi gelek r rbazan hatiye meandin. Yek metodek ew e: Ziman qels di nav ziman xurt yn cran de heliyan. Metod away xerab, nemirovane, barbar j ew e ku milet civatn xurt yn mltarst, bi zor civat miletn cran yn necran xistin bin desthilatdariya xwe, serwer hem hjiyiyn wan civatan miletan yn civak milet ji hol rakirin. Milet kurd ziman kurd j, ji bona ku hol b rakirin asmle bibe, 4 dewletn kolonyalst (Dewleta Tirk, ran, Iraq Suriye) sed sala ku hewil dide. Titek kfxweiy ku milet kurd ziman kurd li hember ev rin barbar nensan xurt derket, li ser piya ma.

 

Ziman and: Ziman and dike. Ji bona v dema ku ji anda neteweyek b behs kirin, di destpk de ji ziman t behs kirin. anda netewey ya nivsk hner bi ziman dibe. and, hjayke milet ya tkilhev e. Lbel dema rewenbrek neteweyek bi ziman xwe nenivsne hnera xwe bi ziman diyar neke, ew hner afirandin ad w netewey nabe. Rewenbrek kurd j dema ku bi ziman xwe helbest, roman, kurterokan, anoyan wd. berheman neafirne, nabe rewenbrek kurd. Ev yeka j diyar dike ku unsura aditiy ya aktf diyar, ziman e.

 

 

Ziman drok: Drok, byern di ser milet re derbasby, jiyana w ya civaty ku ev civata kiriye milet. Dema ku ji droka miletek t bahs kirin, ji du babetn drok t bahs kirin. Ev rastiya ji bo bea and, wek rok, muzk stranan j wusa ye wulo t pejirandin. Droka miletek j, devk nivisk ye. Lbel droka aktf diyar, droka nivsk ye. Droka nivisk bi ziman milet dibe, ew j te w watey ku ziman di hemendem de droka miletek j dike.

 

Ziman welat: Di jiyana civatan de , di navbeyna ziman welat de nzikatiyek heye. Gor ceribandina mirovat tesptn min, droka zimn welat bi hev re dest p dike. Li vir pirseke girng heye ku div ev pirsa bersv bibe. Gelo di pvajoya droka zimn welt de, ziman an j welat li p e?. Her du unsur bi hev re gelek bi organk girday ne, lbel di opsiyon babetn cih de, rewa wan her du unsuran ji hevdu cih ne.

 

Heger grubek nsan, girday gelek sedemn cih (sedemn aboriy, ernavxwe, birakuj, sirgn) dev ji welat axa xwe berde bie jiyana xwe li welatek din bidomne; an j qedera xwe bi miletek din re li ser axa w bike hevbe; di van ertan de welat jiyana xwe nadomne welat li wir diqede. L ziman li ser axa miletn biyan ku ew gruba nsan p re dijn j dom dike. Ev j wek encam derdixe hol ku dema welat b guhertin j, ziman jiyana xwe didomne. Ziman aktftirina xwe li hember welat nan dide. Jiyan ceribandina Kurdn li Anadoluya Navn v rastiy wek ceribandinek ji me re nan dide. Ev rastiya ji bona milet cih (Yahud) j derbas dibe. Lewra milet ch mecbur bn ku ji welat xwe dr bikevin, bibin miletek civateke sirgun. L chiyan li sirgniy ziman xwe wenda nekirin, di sala 1948'an de ji bona xwe welatek kirin, dsa ji bona ku taybetmendiyn xwe yn milet wenda nekiribn bi rehet bn dewlet mieleteke hevbe.

Dsa zimanek dikare welatek gelek bi hsan bike. Dewleta Yekby ya Amerkay (DYA) ji bo v minakeke gelek balk e. Lewra ji devre ji gelek welatan grub hatin li DYA ya ro bi cwar bn, nglz wek zimanek hevbe pejirandin. Ji bona xwe hem miletek hem j welatek kirin.

 

Ziman asmlasyon: Dema ku kolonyalst bixwazin miletek ji hol rakin, bi qedexekirina ziman wan dest bi xebata xwe ya nemirovane dike. Dema ku kolonyalstan ziman miletek ji hol rakirin, w dem wan miletan gelek bi hsan dikarin bi rve bibin hegemonyaya xwe mitlaq bikin.

 

Ev j derdixe hol ku jiholrakirina miletan de, ziman ji hol rakirin gelek girng e.

 

Ziman netewet/welatparz: Di navbeyna ziman netewet/welatparz de j pwendiyeke rasterast xurt heye. Netewet/welatparz bi kurt ji hem hjayiyn milet re xwed derketin, azadiya netewe parastin ji bo rizgariya welat tkon meandine.

 

Helbet netewet xwe bi xwe dernakeve hol, girday gelek sedeman, di demeke taybet a drok ya miletan de peyda dibe.

 

Xebata netewet bi her away t meandin. Ziman miletek di v xebata netewet de rola sereke dilze. Ji bona v j gelek neteweyn bindest di arewa azadiya ziman de xebat tkona xwe ya netewet meandine. Heger ev xebata netewet tkona rizgariy bi ziman w milet naye meandin, ev xebat tkona dibe kmnetewet.

Di encama v be de, girday van hem norm pvanan dikarim bibjim ku dema ku em ji milet kurd j behs dikin, em ji ziman kurd behs dikin. Lewra em ba dizanin ku dema ku ziman kurd nebe, ji neteweya kurd j behs kirin mimkn nne. Ziman kurd, bingeha and droka kurd e.

 

D JYANA MROVATY DE ROLA MLETAN

 

Kategoriya milet, di demeke drok ya mirovat civatan de derket hol. Her kes dipejirne ku pvajoya miletbn beriya orea Fransay (1789) dest p kir bi orea Fransey proses avabna dewlet netewey dom kir. Encama v proses pvajoy gelek civat, an encama erek navxwe li hember crann xwe, an j bi dilsoz di nav xwe de yektiyek pk ann, bn dewletn netewey. Ev pvajoya dewletn netewey ji mirovatiy re demeke drok vekir. Ev dema drok nzik 400 sal dom kir di v merhel de j dom dike. mparatoriyn gelek mezin, wek mnak mparatoriya Evusturyay-Almanyay mparatoriya Osman encama ev piroses pvajoya dewletn netewey belav bn ji hol rabn.

 

Di sedsala 20'an de piroses pvajoya dewletn netewey dewletbna miletan bi xurt dom kir. Hem pit er cihan ya 1'emn hem pit er chan 2'emn hem di dema er sar de hem j pit er sar bi dehan milet bn dewlet. Dinya ji aliy ziman, and ax de gelek rengn dewlemend b.

 

Em ne hewcey ku biin kraniya drok, pit saln 1999'an ji aliy miletan miletbn de pvajoyeke gelek xurt pleke drok dest p kir. Pvajoya miletbn hem b sedem ku dewletn n ava bibin, hem j bn sedem ku mparatoriya Sowyet Yugoslavyay ji hol rabe pare bibe, hem j rjimek, rjima otorter totalter ya ep sosyalst tasfye bibe. Li Yektiya Sowyet 16 dewlet, li Yugoslavyay 7 dewlet ava bn. ekoslovakya, b du dewletn serbixwe, Elmanya Yemen dube du dewlet bn, bn yek dewlet.

 

Hejmara dewletan gihte 200 . Ji wan dewletan beek wan xwediy 50 hezar nfus e beek j xwediy 100-200 hezar nfus e.

 

Ev proses pvajoya miletan bi xwe j derdixe hol ku di droka mirovatiy de di drok kirin de wek civat kategoriya milet miletbn gelek girng tayinkir ye. Pit er sar j em v rastiy gelek bi hsan dikarin tespt bikin.

 

Pit er sar, di guhartina dinyaya n de rewa miletn bindest kolonyalst ry dinyay guhart ji n ve di avabna dinyay de miletn bindest, bn dnamkeke bingeh. Li cem demokratzbn lberalzebna dinyay, guhartina di rewa miletn bindest de, ew xetimandina ku ji aliy dema er sar ve bib, ji hol rab. Pozisyon opozisyona miletn bindest, zor da ku ew snor dwarn di navbeyna du ssteman de hene, bixelin/birxin. Pwendiya miletan di arewa atmosfera dinyayeke zdetir demokrat de xurttir bibe.

 

T gotin ku lberalzebna sstema abor demokratze bn, bn sedem ku dema er sar ji hol rabe ber bi yeksstembn bie. Lbel ev tespta rastiyeke bingeh tayinkir vedire. Ev rast j, opsiyon pozisyona n ya ku ji bona miletan derketiy hol ye. Heger di van 16-17 saln dawiy de 23 milet negihtina azad serxwebna xwe dewletn xwe ava nekirina, ew sstema kolonyalst a ku dixwast miletan di dest de bigre, r derfet nedida ku pwendiyn azad, berfireh, sebixwe di navbeyna blokan, ssteman miletan de bibe.

 

Gelo pvajo rew li Kurdistan awa ye/awa b?

 

Hezar mixabin ev piroses pvajoya ji bona milet kurd ba nemeiya. Pit er 1'emn ya chan gelek milet bn dewlet, kurd wek milet Kurdistan wek welat bi Peymana Lozan b ar pare ket bin desthilatdar hegemonyaya ar dewletan (Tirkiyey, ran, Iraq, Suriyey), Kurdistan b kolon. Pit er 2'emn ya chan dsa gelek milet bn dewlet, milet Kurd bes li pareya rojhilat Kurdistan, Komara Mehabad ya Kurdistan ava kir. Hezar mixabin temen w dirj neb, encama siyaseta rojava yektiya sowyet ria leker ya dewleta ran hat rxandin. Dsa di dema er sar de j, gelek milet bn dewletn serbixwe an j di navbeyna sstema rojava sosyalst de cihn xwe guherandin, kurd dsa nebn dewlet. Bes di sala 1970'y de li baur Kurdistan Otonomiya Kurdistan ava b. Temen v otonomiy ar sal b. Pit ku hukmeta merkez ya Iraq bi pitgiriya yektiya sowyet ri bir ser, ran DYA'y j pitgiriya xwe qut kir, otonomiya Kurdistan hat hilweandin.

 

Di dem er sar de milet kurd azad serbixwe neb, lbel tevgera Kurdistan bi taybet j tevgera bakur Kurdistan ji tevgern miletn din yn dinyay ferqtir b xwediy nexweiyek. Tevgera miletn din, hem deolojkbyin pejiarandin hem j bi w r pvajoy miletbna xwe berjewendiya neteweybn ba meandin, gihtin armancn xwe. Feqet rewa tevgera bakur Kurdistan bi awayek din li aleyha miletbn dom kir. Tevgera Bakur Kurdistan deolojkbn, di ser pvajoya miletbn re girt. Ji bona v yek j siyaseteke gelek kozmopolt li dij hjayiy netewet meand. Li dij xweser organzekirin rxistinbna milet kurd li ser nav deolojiya enternasyonalst ya ep hat derketin. Rola miletan ba nehat fahm kirin. Ji bona v j ev rew pozsyona girday ertn subjektv objektv yn Kurdistan Tirkiyeitiya hatib qewimandin, bi gelek awayan hat dom kirin. Qerektera tevgera netewet nehat fahm kirin, ji bona v dda hat kirin ku tevgera netewey d bes bi sinif tebeqeyn xebatkar b meandin. Ev yeka ji bona tevgera netewey b feqek.

Wek t zann, tevgera netewey, tevgereke gelemper ji gelek unsurn bingeh pk t. Tevgera netewey t w manay ku ji ziman, and, edebiyad, drok, folklor, welat re xwed derketin e ji bo azad serxwebna welt xebat kirine. Ji bona v yek di tevgera netewey de ciy her kategoriya civat milet heye. Her kategor j, gor taybetmendiyn xwe rola xwe dilzin vatiniya xwe tnin ch. L rastiyeke bmunaqee j heye ku di tevgera netewey de unsur siyas di dereca yekem de rolek dilze. Lewra pirsa miletn bindest kolon, girday kolonyalzm/emperyalzm pirseke siyas ye.

 

Ji bona v j, helwest anda siyasetvan sinifa siyas ya bakur Kurdistan gelek girng b. Helwesta siyasetvan sinifa siyas ya kurd, li hember ziman kurd anda kurd, poztv nebye.

 

Rewenbr siyasetvann bakur Kurdistan bi giran bi ziman tirk siyaset kirin, karn rxistin bi tirk r ve birin, bi gel re pwendiyn xwe bi tirk meandin. Rewenbrn bakur Kurdistan berhemn xwe bi ziman tirk afirandin. Ji bona v j, ji bin bandora anda tirk xelas nebn. Heta rewenbr, siyasetvann kurd sinifa siyas ya kurd, ziman kurd ewqas bik bqmet dtin ku ji aliy hinek serokn tevgera kurd ve gelek bi hsan hate parastin ku dewleta kurd ava j bibe, d dewlet bi ziman tirk bimenin.

 

ro j ev kmas trajediya dom dike. Rxistinbna milet kurd di areweya etnk netewey de mer naye dtin, milet kurd bi miletn din re wekhev naye dtin, mafn ji bo miletn din tn pejirandin, ji bo milet kurd naye pejirandin.

 

Ji bona v yek ez di w baweriy de me ku tgihtina netewetiya bakur Kurdistan, tgihtineke kmnetewet ye. Ji bona v j rewenbr, siyasetvan sinifa siyas kurd qiymet zde nade ziman, and hjayiyn milet kurd.

 

PARADGMA SENARYOYA CIVAK΅

 

Ji bona ku em rewa niha, pirsgirkn hey pniyarn areseriy di mijara ziman anda kurd perwerdayiya ziman kurd de zelal bikin, div du al bn diyar kirin. Aliyek aliy dewleta tirkiyey, ez v al di bea p de ji aliy siyas, civak huquq de zelal bikim. Aliyek j, aliy me kurdan e. Div em paradgmaya senaryoya xwe ya civak projeya mezin ya li p xwe diyar bikin. Lewra paradgma senaryoya me ya civak, di tesptn pirsgirkan de, di irovekirina rew ji bo areserkirina pirsgirkan pniyar pkkirin de ji me re dibe alkar.

 

Hezar mixabin di paradgma senaryoya civak de hem ser me kurdan tevlihev e hem j di v pirs de hevbeiyek miterekbyineke netewey j tune ye.

 

Opsyona yekemn: Dema ku em Kurdan wek miletek bipejirnn, w dem t w watey ku em serxwebna kurdan dipejirnin, em dibjin ku milet kurd j div qas milet tirk milet dinyay yn din xwediy mafan be, qedera xwe bi radeya xwe tespt bike, li ser axa xwe li Kurdistan desthilatdar/serwer be. Ew j di arewa s statyan de pk t. Statya yekemn, dewleteke serbixwe ye. Statya duyemn, federalzm federebn e. Statya syemn, konfederalzm e.

 

Di v opsiyon de helbet h ik tune ye ku ziman kurd dibe ziman ferm, ziman, and hem hjayiyn milet d xwe xweser organze bike p bixe. L dema ku dewleteke serbixwe wek paradigma projeya civat b pejirandin, ji dewleta tirk ji bona ziman, and, hjayiyn din yn milet titek daxwaz kirin, pir di c de nabe. Tu bes ji bo dewleteke serbixwe xebat dik, dezgehkirin pxistina ziman anda kurd ji aliy tevgera netewey de t areser kirin. L dema ku federalzm federebn wek paradgmayek b pejirandin, ev statyeke hevbe e, bi miletn tirk re ji aliy maf huquq ve di arewa wekhev de jiyaneke hevmiterek e: Helbet di van ertan de ji bona ku ziman kurd bibe ziman ferm perwerday daxwaz kirin makul e.

 

Opsyona duyemn: Dema ku em kurdan kmnetewe bipejirnin, w dem em ne hewcedar paradgma senaryoya civateke serbixwe n. W dem em dixwazin ku di bin hegemonyaya serweriya milet tirk de bijn, bigihjin mafn xwe y ziman and. Helbet di van ertan de maf kurda ye ku daxwaz bikin ku ziman kurd bibe ziman perwerday, l w dem ne hewceye ku ziman kurd bibe ziman ferm.

 

Ez xwediy paradgma senaryoya civak y opsyona yekemn im. Ez brreyn xwe pniyarn xwe di arewa w paradigma senaryoya civak de pk dikim. Lewra fermbna ziman kurd, desthilatdariyeke ferm dewlet dixwaze.

 

II- arewa duyemn

 

DEMA KU MAFN MILET KURD T ROJEV HUQUQA TIRKAN DQEDE..

 

Em ji bona ku rewa ziman anda kurd, bi gelemper maf milet kurd di huquqa dewleta tirk de diyar bikin, gerek em li felsefeya avabna dewleta tirk li paradigmaya deolojiya ferm senaryoya civak ya ku hatiye avakirin mze bikin. Lewra ba t zann ku huquq, pvan normn ku dewlet civat, pwendiyn ferm neferm, pwendiya dewlet gel, maf azadiyn hemwelatiyan, berpirsiyar desthilatdariya dewlet dezgehn dewlet terf dike.

 

Huquqa dewleta tirk li ser nkar tunebna milet kurd ava bye

 

Pit er Chan 1'emn mparatorya Osman wenda kir. Derket hol ku mparatorya Osman nikare jiyana xwe bidomne. An j ji aliy dewletn rojava de biryar hat girtin mparatorya Osman ji hol rabe. Ji bona v j, dewletn rojava hatin li ser axa Osman ku bes Kurdistan digirt nav xwe, rnitin. Di v dem de projeya dewleta tirk hat hnandin. Ev projeya dewleta tirk, girday desthilatdariya ep sosyalst ya mlter/brokratk li Rusyay zelal b. Dewleta tirk li hember desthilatdariya li Rusyay wek projeyeke dewletn rojava bi taybet j wek projeya ngilterey ava b.

 

Di destpk de hem ji bo berjewendiya dewleta n hem j girday anda Osman hebna milet kurd nehat nkar kirin.

 

Dewleta tirk, wek dewleteke netewey hatib proje kirin, l li hol milet tirk tune b. Ji bona v j pwst b ku miletek bihata ava kirin. Ev j, ji milet kurd grubn etnk yn din dikarb ku ava bibe. Encama v projey milet kurd tune hat pejirandin hat gotin ku Kurd j tirk in.

 

Encama v projey, deolojiyeke ferm, paradigma senaryoya civat li ser bingeha yek milet milet tirk, yek ol ol slam, li ser yek mezheb mezheba sun', li ser deolojiyek deolojiya dewlet (pit re li ser kemalzm), li ser yek sinifek sinifa sivl ya brokrat leker hat hnandin. Dewleta netewey ne, neteweya dewlet derket hol. Huquq peymana civak (zagona bingeh) gor ev paradgmaya senaryoya dewlet civat, rengek, qerekterek wesfek qezen kir.

Ji avabna dewleta tirk heta v merhel em tde dijn gelek zagon bingeh bn ev zagonan hatin guhartin. L pvan norma nehat guhartin ew e ku herkes ku bi pwendiya hemwelat bi dewlet re girday be, ew kesa tirk e. Ev pvana mitlaq di zagona bingeh ya ro de di xala 66'emn de j ch digre. Zagona bingeh gelek ekere diyar dike ku milet kurd tirk in her kurdek tirk e.

 

nkarkirina milet kurd bi xwe re qedexekirina hem mafn netewey j an..

 

Pit ku neteweya dewlet ava b, mafn milet kurd bi her away qedexe bn. Milet kurd nikar bi ziman xwe biaxife, bixwne binivsne. Ew kesn ku kurd qise kirin, cezay hepis peran wergirt; ikence, zulim zordar dt. Pvajoyeke xurt ya asmlasyon dest p kir. Ev konsepta asmlasyon, konseptek nayeguhartin hat pejirandin, 87 sala ku ev konsepta bi dar zor zora dewlet dom dike.

 

Milet kurd, ji bona ku ev statya li ser w hatiye ferz kirin, ji hem mafn xwe yn netewey, civak, dar, mirov bpar b li ber xwe da, ser hilda. Ev serhildana heta sala 1938'an bi ekdar domand. Encama van serhildanan, pvajoya merhelaya qedexekirina mafn milet kurd bi qetilkirin tunekirina fizk ya milet kurd dom kir.

 

Di saln 60'y de her iqas di jiyana rojane de kurd qise kirin qannn neqedexeb j, berpirsiyarn brokrat leker filn li Kurdistan qedexa ziman kurd bi xurt domandin. Ew kesn ku di jiyana xwe ya rojane de bi kurd diaxiftin, ji wan re heqeret tehdt hat kirin. Bi taybet j li gundn Kurdistan zulim zordariya di ziman kurd de hatiye kirin, zulmeke naye terf kirin.

 

Dema ku di sala 1960'y de lekeran ddia dikir ku wan li hemnber dktatoriya DP desthilatdar girtiye dest xwe, li ser nav demokras azadiy di destpk de ri kurdan kir 300 kurdn bijart li Qampa Swas end mehan hepis sirgn kirin, pit re j ji wan 55 kesn bijart sirgn bajarn tirkan, rojava kirin.

 

Di sala 1971'an de dema ku lekeran dsa desthilatdar girte dest xwe, ji bona ku DDKO'y TP, endamn PDKT welatparzn kurd ji bona ku ji hebna milet kurd mafn milet kurd behs kiribn, ji bona mafn milet kurd di nav tkonek de bn, ktlew hatin hepis kirin ceza kirin. Her iqas ji aliy pvann nivisk qann de kurd di jiyana rojane de neqedexe b j, di pratk de qedexey dom dikir.

 

Di sala 1980'y de rjima leker ya Kenan Evren, qannek kir kurd di jiyana rojane de j qedexe kir. Ev qedexa di dema desthilatdariya Tugud OZAL de her iqas wek pvana qann ji hol j rab, qedexeya li ser ziman kurd rojane j dom kir.

 

Em dema ku li rewa huquq ya ro j mze bikin, zagona bingeh hem hebna milet kurd hem j hem mafn netewey ya milet kurd qedexe dike.

 

Qannn li bin zagona bingeh hatine kirin ku ez ji wan e dibjim qanunn bin j gor zagona bingeh hatine dizayin kirin. Ev zagonan j gelek ekere hem mafn milet kurd qedexe dikin.

 

Gor huquqa dewleta tirk:

 

* 1- Hebna milet kurd tune t pejirandin. Hem xaln zagona bingeh v yek diyar dikin. Di Zagona bingeh de ew s xaln p yn nayen guhartin bi taybet j xala 3'emn bi hik ji bona tunekirina milet kurd hatine pejirandin. Xala 66'emn a zagona bingeh, rasterast tirkbyina kurdan realze formle dike.

* 2- Ziman kurd ferm naye pejirandin. Gelek ekere ye ne hewce ye ku b diyar kirin, bi kurd perwerde bn qedexe ye. Girday pwendiyn Yektiya Ewrpay (YE'y) zagona di derbar zaravn (neziman) herm de hatine pejirandin, hebna ziman kurd napejirne. Felsefeya zagona zaravayn herm j, kurd wek zarava ziman tirk dipejirne. Ji bona v yek dema ku li dadgehan ji bona wergran biryar t girtin, biryar ji bo ziman kurd ne, ji zaraveke herm t girtin.

 

* 3- Di zagona hilbjartin de dema qempenyay hilbijartin bi kurd axiftin propagande kirin, bi maneya mitlaq qedexe ye. Di derbar v pirs de ji bona k/k doz vebye, hem doz j bi cezay qediyane. Ji bona v min Birz Melk Firat di hilbijartina 2002'an de ceza girt. Ji dervey me j gelek kesan ceza girtiye.

* 4- Di zagona partiyn siyas de j, di xebatn partiyan de kurd qise kirin bi awayek mitlaq qedexe ye. Di v qaday de j dozn hatine vekirin, bi cezay daw hatin. Ji bona v yek ji berpirsiyarn HAK-PAR (hem merkez, hem ji bo axa Edanay Amed), DEHAP, kesan doz hatine vekirin. Doza HAK-PAR' hatiye merhela dawiy. Diyar dike ku ev doza d bi cezay biqede. Di derheq min de, hem ji bona ku ez berpirsiyar HAK-PAR bm hem j ji bona ku min di kongre civnn HAK-PAR de bi kurd qise kiriye, gelek dozn hatine vekirin hene.

 

* 5- Di zagona dewleta tirk de, bi nasnameya kurd kurdistan rxistin ava kirin qedexe ye. Bes di ev saln daw de bi nav kurd komele weqif ava kirin de facto t pejirandin. Lbel ev komeleyn bi nav kurd avabne, nikarin ku mafn milet kurd, maf perwerdayiya ziman kurd biparzin daxwaz bikin. Nikare avakirina pirtkxaneyeke kurd, mzeyeke kurd daxwaz bike bi kurd bi nivisk danstandinn xwe bimene. Wek t zann Komeleya Kurd a Diyarbekir (KURD-KOM) ji bona ku ev mafn netewey ya milet kurd, perwerdayiya ziman kurd hjayiyn din yn neteweya kurd diparast hat girtin nha doza komeley l dadgeha bilind e.

 

* 6- Extm-Sen' ji bona ku di rbaza xwe de diyar kirib ku ziman kurd bibe ziman perwerday, hat girtin . Extm-Sen' pit ku ji rbaza xwe ev xala derxist, ji qedexebn xelas b .

 

* 7- Di deerbar vexwendina eredariya Amed bi kurd ji bo festval doz veb ev doza dom dike.

* 8- Di van rojn daw de eredariya Sr biryar da ku karxebat bi ziman kurd bimene. Encama v biryar di derbar serok eredariy de ji aliy wezrn karn hndir de lpirsne dest p kir. Di v merhel de heger nrnn otorteyn huquq j bn irove kirin, rewa huquq ya di derbar ziman kurd de gelek bi hsan derdikeve hol. Beriya v biryar ji bona ku eredariya Sr programa kurd ya makinemjy j pk anb, ev j b pirsa lpirsn.

 

Huquqa Tirkiyey, rjima neteweyan rjima km neteweyan j nanirxne napejirne.

 

III- arewa syemn:

 

HUQUQA/RJMA NETEWAYAN KMNETEWAYAN

 

Ji bo civatn mill, netewey etnik du rjim hene. Rjimek, rjima netewayan e. Rjimek j, rjima kmnetewayan e.

 

Rjima netewan, gor civatn ku di ketegoriya netewayan de ne hatiye diyar kirin. Ev rjima, di ser de ji aliya Beyannameya (Peymana) Neteweyn Yekby de vekir hatiye formle kirin. Gor Beyannameya Neteweyn Yekby, her netewek xwediy maf e ku arenivisiya xwe bi dest xwe diyar bike. Neteweyek dema xwast dikare bi miletek re bij, an j xwast dikare serbixwe be. Netewe, dikare maf arenivisiya xwe di arewa statya dewleta serbixwe, dewleta federal dewleta konfederal de dest nan bide jiyana xwe rxe.

 

Rjima kmnetewayan pit er sar zdetir b rjimeke aktel rojane. Pit er sar, ciy kampn deolojk, nasnameyn etnik netewey girt. Di v arew de li gelek welatan pirsa etnik, ol, ziman di bingeha neteweybn de rjima kmnetewey hate hol. L di pirsa kmnetewayan de karxebatn hatine kirin, konsept peymann hatine pejirandin tre nakin. Ji bona ku li Ewrupaya navn rojhilat ku li wan welatan pirsa kmnetewan gelek zind diyar e, rjima kmneteweyan ava b. Ev rjima di arewa Konseya Ewrupay AGK/AGT de qels tre neke j ava b.

 

Di Konseya Ewrupay de peymann rjima kmnetewey diyar dike ew in: 1- Peymana Mafn Mirov ya Ewrupay: Xala 14'emn qedexeya cdayetiy, 2- erta Ewrupay ya Zimann Kmneteweyan Herman: Di sala 1998'an de hat pejirandin, 3- Peymana arewaya Parastina Kmneteweyan: Di sala 1998'an de hat pejirandin.

 

Konseya Ewrupay, bi Belgeya Kopenhag ya AGK dest bi xebata pratk kir. Di v belgey de ji bona ku kmneteweyan bn parastin taahdn siyas pejirand.

 

Di AGT/AGK (ku dewletn YE'y j emdam in) de ji bona parastina mafn kmnetewayan end belge raporn giring hene ew in: 1- Belgeya Civna Kopenhag ya Konferansa nsan: Di sala 1990' de hat pejirandin. 2- erta Pars Ji bona Ewrupaya N: Di sala 1990' de hat pejirandin. 3- Belgeya Civna Moskovay ya Konferansa nsan: Di sala 1991'an de hate pejirandin, 4- Rapora Pisporn AGK Ya Di Derbar Kmneteweyan de: Di sala 1991'an de hat pejirandin.

 

Kurd, civateke netewe ye. Di huquqa navnetewey de Rjima neteweyan ji bo milet kurd derbas dibe.

YE, TRKYE, P RSA NETEWEYA KURD, BRYARA KONSEYA YE'y

 

Tirkiye, di pirsa Kurdistan de ji herd rjimn navnetewey re, ji rjima neteweyan kmnetewayan re xwed dernakeve tetbq nake. Ji bona v j di pirsa kurd de YE'y dixapne.

 

Li Tirkiyey zagonn ji bo lihevkirina YE'y j, ji bo pirsa Kurdistan helwestek diyar nake. Bes zagona di derbar zaravn herm de bi awayek dest nan dide ku kurd dikarin bi ziman xwe biaxifin, di radyo telewyon de di her heftey de end seatan bi kurd bername pk bnin. Di v mijar de pirsgirk iqas zde ne, tn zann.

 

Dema ku li hjayn YE'y li felsefeya avayiya w; li federalzma belqay, Elmanyay, Ewusturyay mze bik, rewa spanyay bn berav ji bo areserkirina pirsa Kurdistan, YE'y li Tirkiyey xwediy potansiyelek ye. Hezar mixabin, YE'y ji aliy pratk de ji bo areserkirina pirsn netewey de b are ye. Baretiya YE'y, di pirsa Bask, rlanday pirsn etnik yn grday Fransay de derketin hol.

 

YE'y ji bona bipejirne ku milet kurd j qas milet tirk xwed maf desthilatdar ye, div ku em kurd hewil bidin, siyaseteke xurt, bi pln ya sivl ya bdiatkar bimenin.

 

Dezgeh, rewenbr, siyasetvann kurd, div ji bona ku YE'y li ser pirsa Kurdistan zdetir bifikire, r rbazeke krza siyas bi rve bibe.

 

Civata Parlamentern Konseya Ewrupay, Rapora Rewa and Ziman Kurdan pejirand. Di v rapor de li ser kurdn li Tirkyey, Suriyey, Iraq, ran t rawestandin. Kurd, neteweke 25 mlyon ya mezintirn e b dewlet e li chan t nirxandin. Rapor, ji dewletn ku kurd l dijn daxwaz dike ku div ziman anda kurd biparzin qiymet bidin perwerdayiya ziman kurd.

 

Ji Tirkiyey j t daxwaz kirin ku: 1- Pirsa kurd bes gor ewleyiy nenirxne, bi awayek fireh gor pvann navnetewey binirxne. 2- Div Tirkiye, Peymana Zimann Herm Kmnetewey ya Ewrupay mza bike. 3- Gerek di hejmartina nifus ya b de hjmara kurdan, bqusur tam b diyar kirin. 4- Ji bo perwerdaya kurd derfet bibin. Ji bona ku li nversiteyan ziman edebiyata kurd bn xwandin, r vebe. 5- Malbatn kurdan bn iyar kirin ku ji ziman xwe re xwed derkevin ziman xwe fr bibin. 6- Li Tirkiyey navendn and bn ava kirin. 7- Div komeleyn kurdan bi awayek ferm bn nas kirin palpit kirin.

 

Ev biryara j derdixe hol ku dewleta tirk rjima neteweyan rjima kmneteweyan j, ji aliy huquq de napejirne.

 

IV- arewa aremn

 

REWA KURDAN YE DV EM KURD BKN

 

Dema ku ez ji rewa kurdan behs dikim, ez v yek bi rewenbr, nivskar, hnermend, siyasetvann kurd, bi taybet j bi sinifa siyas ya kurd snor dikim. Lewra ketogoriyn kurd yn din aktf deshilatdar nnin.

 

Rewa kurdan li hember ziman hjayn kurd i ne, div i b kirin, li ben jorn min an ser zimn. Li vir dixwazim hem dubare bikim, hem j ji n ve realze formle bikim.

 

Gerek em tespteke bingeh beriya her titek bnin ser zimn. Di demeke kurt navn de jiyana hjayiyn kurd, jiyana ziman, and, hnera kurd di dest rewenbr, siyasetvan nivskarn kurd de ye. Hezar mixabin helwesta wan j wek min li rzn jorn j diyar kir, zde ne ba e. Rewenbr, siyasetvan, nivskarn kurd zde qiymet nadin ziman kurd.

 

* 1- Ji bona v di derece yekem de div rewenbr, siyasetvan, nivskarn kurd bi tevay ji bo ziman anda kurd seferber bibin. Jiyana xwe gor kurdbn organze li Kurdistan realze bikin, bi kurd biaxifin, bi kurd bi civat re danstandin bikin, bi kurd civnn xwe bi dar xin, bi kurd binivsnin. Bi taybet j div siyaset bi kurd b meandin. Lewra bea siyas di dereceya yekemn de xwediy rolek ye hzek ye.

 

Helbet div rewenbr, siyasetvan, nivskarn kurd bi dezgeh rxistinn hevbe yn xurt kar xebatn xwe bimenin. Di civateke b dewlet de bes bi dezgeh rxistinn xurt hjayiyn netewey tn parastin.

 

* 2- Div kurd sstem ceribandina milet cuh ji ber av derbas bike, ji v ceribandin sd werbigre.

 

* 3- Div kurd, li hember dewleta tirk, dinyay, YE'y helwesta xwe di derbar mafn milet kurd de, di derbar ziman anda kurd de zelal bike. Ji bona v j em kurd hewcedar paradgmeyeke senoryayeke hev be in. Ev j peymaneke netewey civak pk t.

 

Div kurd di v platform arewey de biryar bide miletek e kurd j dixwazin qas milet dinyay xwediy maf bin li welat xwe Kurdistan desthilatdar bin; an j na ne milet in, em kmnetewa ne.

 

Dema ku kurd milet e, daxwazn xwe di arewa rjima neteweyan de de dikare formle bike. Heger kurd kmnetewe be daxwazn xwe di arewaya rjima kmneteweyan de forml dike.

 

Di herdu rjiman de j, ji kurdan re daxwaza hevbe ew e ku ziman kurd bibe ziman perwerday. Div li hem ben dibistan -zanngeh j t de- ziman kurd bibe ziman perwerday ye.

 

* 4- Em bi ceribandina xwe ba dizanin ku li Tirkiyey guhartin zdetirn girday ertn derve pwendiyn derva tn hol. Di jiyana Tirkiyey de YE'y gelek girng e. Tirkiye, berendama YE'y ye. Ji bona v div em YE'y rjima YE'y di derbar mafn miletan grubn etnik de ba nas bikin. Dewletn endamn YE'y j em ba nas bikin. Ji ceribandinn wan sd werbigrin. Bi taybet j, div em sstema Belqay, spanyay ba nas bikin.

 

Her iqas Swsre endama YE'y j nebe, div em sstema Swsrey j ba nas bikin.

 

* 5- Di bin swana/emsiyaya KURD-KAV de ji zimanzanan, sosyologan, nivskarn edeb siyasetvanan Grubake Xebat ya opandina siyaset anda v mijar ava bibe d ba bibe. Ev Gruba Xebat raporan amade dike, reya git ya Tirk Kurd, reya git ya YE'y agahdar ron dike. Daxwazn milet kurd yn rewa bi qerardar d bne ser zimn.

 

ENCAM: DV EM 2007'AN BKN SALA KERK Kʅ

 

Di encam de ez dixwazim li ser pirsa Kerkk rawestim.

 

Hn hem dizanin ku sala 2007'an sala Kerkk ye. Di dawiya sala 2007'an de li Kerkk referandum pk b Kerkk bibe beek ji dewleta federe ya Kurdistan. Ev byera ji bo milet kurd mladek e di ser sedsalek re bazdane. Ji pvajoya dewletbn yektiya milet kurd re destpkek e.

 

Dijminn milet kurd bi taybet j dewleta tirk ji bona ku piya referanduma Kerkk bigre hewildaneke qirj dimene, ji bona ku tfaqn xeter ji bo kurdan peyda bike di nav pwendiyn herm navnetewey de ye. Heta dikarim bibjim ku dewleta tirk, li hember milet kurd bi tevay bi taybet j li hember dewleta federe ya Kurdistan er lan kiriye.

 

Div em kurd j, li hember dijminn milet kurd rflekseke netewey ya organzekir derxin hol. Ji bona v yek, sala 2007'an bikin SALA KERKK. Ji bona Kerkk li Amed konferansek bi dar xin.

 

 

Kurdistan, Amed, 20-21. 1. 2007