Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

Di sedsala 12mîn de li Kurdistan Cih

Di pvajoya lkolnen xwe li ser droka Kurd Kurdistan ber dakirdgirina ji hla erebn misilman, ez her dem rast pirjimrya Cihuyan li Kurdistan hinek jdern kevn dihatim. Droka Cihuyan li Kurdistan gellek kevn e. Her iqas hinek jder pdabna Cihûyan li navey dighjnin Tiglat Pileser Ar, k teqrben sala 721 ber zayin bi hezaran Cih ji srala ro anb welat Ar. Her wiha Salmanassar j hem ji welat sral gellek Cih an b Ar hem j ji dern din an b wir gellek caran van Cihyan di nav tixbn Ar belav kiri bn. Ez bi xwe di w baweryde me, ku Cih wek ol, ber van byeran j, ango ber niteckirina Cihyan bi destn fermandarn Aryan li navy hebn. Ez di perojde encamn van lkolnen xwe bi wenim.


Yek ji jdern gellek balk rojnivsa gerrokek Cih y Espan bi nav Benyamn Bar Jona ye. Ew batir bi nav Benyamn Tudela t naskirin. Tudela bajarek li Espanya b. Benyamn Tudela di destpka sedsala 12an hatiy din pit vegera xwe ji gerra rojhilat di sala 1173an de ber bi dawya heman sala 1173 mirye. Benyamn Tudela di gerra xwe da ye gellek bajarn Kurdistan hem qala cihyn wan bajarana hem j qala wan bajaran bi xwe dike. Min ji gerrnama Benyamn Tudela gerra w, ya bo bajarn Kurdistan hinek cih wergerand Kurd, da ku biradern lkolner xwendevan j j sd bigrin.


Di w demde gor jimarn Benyamn Tudela day, li bajarn Kurdistan, yn ew y ji 110.000 Cih zdetir hebne.


Divt ez li vir tbnyek j li ser jimara Cihyn li bajar Amedye bi nirxnim. Benyamn Tudela dibje li wir 25.000 Cih dijn. Bona hin kesan dibek ev jimar pir zde xuyan bike. Lbel di w demde bajar Amedye bajarek gellek giring b bajarn wek Zaxo, Dihok .y.d. Wek bajarokn girday w bn. Ji ber v yek jimara 25.000 li w dever jimareke mimkun e.


Benyamn Tudela her iqas li gellek bajarn Kurdistan gerryaye j, li tu dera rojnivsa xwe de qala Kurdan nake. Ji welatn wan j wek welate Med behsdike.


Her ikas avaker emparatorya Eyyubyan Selahaddn Eyyub birayn w Kurd bin j, Benjamn Tuleda ji wan re dibje qiraln Togarmin, ango gor ziman wi Qiral Tirkan.


Pit bajar Dimn li Sr dighje Heleb dibje:

Ji wir (ji Dimn) heta Heleb sefera 2 rojane. Vira Aram Tzova ye. Bajar serdarya Qiral Nr-ad Dn e. Di navika bajr de qesra w, ya bi dwarn gellek qalind dorgirtye, heye. Bajar pirr mezine. Leb ne kan, ne j em tde heye. Nitecyn w ava baran vedixwin. Ji ber v yek her malbat xwed sarincek ye. Di bajr de 5000 hezar cih dijn. Rbern wan Rabb Mosche al Qustantn Rabb Scheth in.


Ji wir heta Balis sefera 2 rojan e. Ev der Pethora ye, li qiraxa (kleka) Perat (em Ferat) e. Li v der birca Bilams heye, ku avaker v birc kan b bi alkarya v birc demjimrn (seetn) roj tespt bi ke. Li vir desteyek Cih dijn.


Ji wir heta Qelat Cebbar, ango Sela, sefera nivroj ye bajar li ol ye. Ev bajara hn j di dest Ereban de ye, her i Togarmm (Tirk) welat wan dagir kir wan sirgun ol j kir. Li v bajar 2000 Cih dijn. Rbern wan Rabb Tzdqja, Rabb Chya (ya) Rabb elomo ne.


Ji wir ta Raqqa sefera du rojan e. Vira Salcha ye. Ev der hidd welat inar e. Ev hidd welat Togarmm qiralyeta inar (Abbas) ji hev diqetne. Li bajr 700 Cih dijn. Rbern wan Rabb Sakka, Rabb Nadv, k kor e, Rabb Yosef in. Li wir hawrayek heye, k ji hla Esra, y ji Babil vedigerya Yerulm, hatye avakirin.


Ji wir ta bajar kevn Harran sefera 2 rojan e. Li vir 20 Cih dijn. Li vir j hawrayek ji hla Esra hatye avakirin. Li vir her wiha meydanek heye, k t de xany Terachs brahm avakir b. Li v meydan tu avahyn din nn in. Misliman qedr v der digrin bona badet tn vir.


Ji vir heta Resl An (Ser Kany) sefera du rojan e. em Xabr ji vir derdikeve. Ev em, em Chavor e. Pa diherrike welat Med. Dawy j diherrike nav em li Gosan ye, ango diherrike em Ferat. Li wir dora 200 Cih dijn.


Ji wir heta Nisbn sefera du rojan e. Ev bajarek mezin e li kleka eman avakirye. Di virda 1000 Cih dijn.


Ji wir ta Cazrat Ibn Umar (Cizr) sefera du rojan e. Cizr li tenita em Chideqqel (Dcle) avakirye. Heta cih ketya Nuh sekin ye 4 ml ( 1ml= teq. 1,5 KM) in. Feqet Omar ibn Chettab ketya Nuh ji y anye xwar p bona Misilmanan mizgeftek avakirye. Heta ro li kleka kety hawra Esra heye. Her 9 Av cih bona badet tn vira.Li bajar Cizr bi xwe 4000 Cih dijn. Rbern wan Rabb Muvchar, Rabb Ysef Rabb Chya (ya) ne.


Ji wir heta Musil sefera du rojan e. Ev bajar Ar, ya mezin e. Li wir 7000 Cih dijn. Rbern wan Rabb Sakka ha-Nas ji hoza (ereta) Dawd, Rabb Yusef, bi nav w y din Burhan al-Falak, in. Ew strnas (astrolog) qiral Saif ad-Dn e. Saf ad-Dn biray qiral Dmeq (am) Nr ad-Dn e.


Li vir welat Farisan destpdike. Musil bajerek gellek bi hbet mezin kevn e. Li kleka em Chideqqel (Dcle) ye. Di nabna w Nnova, k bye xirbe, bes pirek heye. Leb di nav xirbeyn Nnova gund bajarn bik hene. Mezinya bajar Nnova mirov dikan ji bingehn birca bajr, k heta bajar rbl (Hewlr) 40 ml dirjin, texmn bike. Bajar Nnova li kleka em Chideqqel e. Li bajar Ar hawra Ovadja heye ji hla Jona ben Amttai hatye avakirin. Her wiha hawra Nachum ha-Elqo heye.


Ji wir heta bajar Rahaba (Mayadn), ku li tenita em Perat (Ferat) e, sefera 3 rojan e. Li bajr 2000 cih dijn. Rbern wan Rabb Chsqya, Rabb Tahor Rabb shaq in. Bajar pirr xweik e. Mezin e bi zexm dorgirt ye. Li dora w j bexe bstan hene.


Ji wir heta Qarqissye sefera rojek e. Vira Qarqem (Carablus) e li kleka em Perat e. Li bajr 500 Cih dijn. Rbern wan Rabb shaq Rabb Elchanan in.


Pit v bajar Benjamn Tudela die bajarn wek Al Anbar, Samarra, Baxdad hin bajarn din. Pit qalkirina xweikbn mezinahya Bexdad dewlemendya xelfeyn Ebbas ji ser hinek bajaran derbas Yemen dibe ji ser Besra vedigere dora Dyala didomne:


Ji em Dyala welat Farisan destpdike. Li v dever 1500 Cih dijn. Qebra Esra li wir e, ango nz Kurna ye. Esra ji Yerelm vegerrya b di ba qiral Arder. Leb li v cih miri b. Li pya qebra w hawrak mezin hatye avakirin. Misilmama j le kleka w mizgeftek avakiri bn, ji ber ku wan ji Esra gellek hezdikirin. Ji sedema hezkirina Esra ew ji Cihyan j hezdikin. Misilman tn wir badetn xwe dikin.


Ji wir heta Xuzistan sefera 4 rojan e, k vira Elam e. Ev wilayeta bi tum b nitec ye. Hinek cihn w hatine wrankirin. Di navenda xirban bajar bircan a heye. Vira qesra fermandarya Axawero, ango Xerxes (Xusro) b ye. Birca wir di dema xwe de avahyek gellek giring kevn b ye. Li bajr niha 7000 Cih dijn. Li wir 14 hawra hene. Li pya yek ji van hawrayan qebra Danyel heye, xuda rehma xwe l bike. em Karcha bajr dike d pare. Qebra Danyel li taxa bajr e, ya ku Cih tde dijn. Ber li wir bazar j hebn. Cih di bazarande titn xwe difrotin bi firtin gihatibn refah dewlemendy. Li w hla pir kesn feqr dijyan. Li hla wan bazar neb. Ten baxe bstann mwan hebn. Ji ber v yek ew ji yn hla din diqeheryan digotin: Hem refah dewlemend di destn yn hla din in, ji ber ku qebra pxember Danyel li w hla wan e. Wek din qet zanyar nedidan. Ji v sebeb gellek caran bi rojan bi hevra err dikirin. Di encama err dijwarde ne kesek dikanb ji bajr derkeve, ne j bikeve nav bajr, ta ku ji err biwestyana fikrek maql biketa ser wan. Gor v fikr tawz didan hevd. Gor v fikra lihevhatin tabta pxember Danyel d salek li w hla pir sala din li v hla pir ba. Bi v avay j meandin herd hl j ghatin refah dewlemendy. Ta ku rojek ji rojan ehnah Sancar, qiral welat Faris, y 40 serdar di bin bandora w bn, hat w der. Bi Ereb dibjin: Sultan al Fars el Kebr (Sultan Faris, y mezin). Ew ji em Dyala heta Semerqand, heta em Gosan (mihtemelen em Botan/li jor binere), bajarn Medan yayn Chafton (Zagros) bajarn Tbet, k di daristann w de hinek ajel (heywan) dijn, yn mous sthsal dikin, hikum dike. Firehya emparatorya w sefera ar mehan e.


Wek hate gotin: Rojek ji rojan sultan Sancar, qiral mezin Farisan, hati b dti b, k tabta Danyl ji hlek pir dibin hla din Cih, Misilman yn nejkir (Mesh) ji pir derbas hla din dibin. Di prise, ka ev vate ye? Li ser v yek hem rok jre t gotin. W j bersif daye: Ev ne heq e, ku li pxember brzdaryek wisa t girtin. Ji ber v ez ferman didim we, pir ji herd hla bipvin navenda w tespt bikin. Pa tabta Danyel bigrin txin nav tabteka ji cam, bi w away, k tabta text di nav tabta camde bte xuyankirin. Tabt bi zincrn hesn di bin pirde dardekin. Her li texma w li ser pir hawrak ava bikin bo hem mirovn dinyay. K di xwaze, bila were badeta xwe bike, i Cih, i Necih. Heta ro tabt li wir di binya pirde dardekir ye. Her wisa qiral ferman derxist, mlek ji v aly pir mlek ji w aly pir rawa masyan (seyd, neir) qedexe ye.


Ji wir heta Rudbar (?) sefera 3 rojan e. Li wir 20.000 Cih dijn. Di nav wan de gellek kesn xwende, zanyar dewlemend hene. Leb ew li wir di bin zordestyek mezin dijn.


Ji wir heta em Hulwan sefera du rojan e. Li v dever 4.000 Cih dijn.

Ji wir heta welat Mulechet (Mulahd) sefera 4 rojan e. Ev j gelek bawerya xwe bi ola Misilmanan nne. Li yayn bilind dijn. Bawerya xwe bi Premr y ji welat Ham tnin. (Benyamn Tudela di gerra xwe ya welat Libnan rast gelek t, k bi nav Ham t naskirin. Ji ber ku ha diknin. Wan kesan gor bihstinn xwe wek eytanperest bi nav dike. Bi premr Benyamn di bawerya min da qesda ex Ad bi gel Ham yn yayn bilind qesda zdyan dike. Weke t zann x Ad ji devera Baalbeka Libnan ye teqrben heta end saln ber hatina Benyamn Tuleda bo navey, 1162yan ye ser heqye xwe). Li welat wan 4 civatn Cih hene. Leb bi wan re di err de ne. Ham ne di bin fermandarya qiral Farisan de ne. Li ser yayn bilind dijn. Ji wir dadikevin bona diz landin. Pitr dsan vedikiin yayn xwe kesek nikane di err de zora wan bibe. Di nav Cihyn li welat wan dijn gellek xwende zanyar hene di bin rberya Re Galutha y Babl de ne.


Ji wir heta Amedye sefera 5 rojan e. Li wir 25.000 Cih dijn. Ev civata yekemn e, ya li yay Chafton (Zagros) dij. Li vir welat Med destpdike. Ev Cihna nebyn sirgunkiryn pemn in. Ew ji hla qiral Salmanassar hatine sirgunkirin. Ew ziman Targum (Aram) dipeyivin. Di nav wan de kesn zanyar hene. Ew dinavbera wlayeta Amedye wlayeta Glan dijn. Drbna van wlayetan ji hev sefera 25 rojan e. ji snor Farisan e. Ew di bin fermandarya qiraln Farisan de ne. Parzerek (walyek) li ser nav w bac berevdike. Baca ku sal didin goldamar (?) ye, qas 1 1/3 goldmaraved (?) ye.


Li wir, ango li Amedye, ber deh salan peyayek bi nav Dawd al-Ro y Amed rab p. W li gel Chsda, Re Galutha rber Jeva Gaon Yaqob li Bexdad xwendi b. Li ser Talmud, Tewrata sral, Halaca hem zanistyn Misilmanan her wiha pirtkn ne ncl her wisa li ser nivsn Mag sihr zana b. W biryar gurti b, k dest xwe li dij qiral Farisan bilind bi ke, Cihyn li Zagros dijyan kombike, li dij yn necih err bike, ber bi Yeralm bimee w bi destxe Bi qao hinek keramtan aret da Cihyan got:Y muqaddes min and bona bi destxistina Yeralm azadkirina we ji bindestya Necihuyan. Cihyan bawerya xwe p ann w wek Mesh me bi nav kirin. Qiral Farisan ev yek bihst and p w, da were, ku qiral p re biaxive. B tirs cem w. Dema ku hevd dtin, qirl j pirs:Tu ye qiral Cihyan? W bersiv da: Bel, ez im. Qiral bi hrs ket ferman da, w bigrin txin girtgeha bajar Taberstan, k girtyan t de heta mirina xwe tde dimnin. Pit s rojan qiral li gel wezrn xwe rnit, k li ser pirsgirka Cihyn li dij w dest rakirine, biwire. Ji nikave Dawd li ber wan derket, k xwe ji girtigeh azad kirib, by kesek destr bide w. Dema qiral w dt, j pirs: K te an vira? Ma k te serbest berda?. W bersiv da: Biaqil zrekya xwe. Lewra ez ne ji te, ne j ji xulamen te ditirsim! Qiral derhal ferman da xulamn xwe got: W bigrin!. Leb xulamn w bersiv dan gotin: Her guhn me dengek dibihsin j, em kesek nabnin. Bi carek qiral wezrn w ecb man li ser zrekya w. W bo qirl got: Ez d bi rya xwe de herrim. . Qiral bi p w ket, wezr xulamn w j p qirl ketin ta ku ghatin em. W (Dawd) destmala xwe ya xodan girt, li ser av raxist li ser meya derbas hla din b. Dema xulaman w dtin, k li ser destmala xwe li ser av dimee derbas hla din dibe, ew j ketn ketkn xwe, bona w bi nde bnin. Leb bi serneketin gotin: Li hem dinyay sihrbazek wek vya nne. Ew bi xwe (Dawd) bi sefera deh rojan di rojek de bi alkarya xuda pyat ghat bajar Amedye. Titn hati bn ser w bo Cihyan qalkir. Hem li zrekya w ecb ma bn.


Pit v byer qiral Farisan kesek and ba Amr al-Mumn, serok Misilmanan, k li Bexdad rdinit, ku ew zor bide Re Galutha Yeva Gaon Yakob, da ku Dawd dev ji plana xwe berde. Her wiha gefa xwe kir, got: Heke Dawd ji plana xwe venegerre, ez hem Cihyn di qiralyeta min dijn, bikujim. Hem civatn Cih, yn li welat Farisam dijyan, ditirsyan. Resch Gulatha Yeva Gaon Yakob andin p Dawd gotin: Bizanibe, dema axret nehatye. imk me ta niha qet aretn w nedtine. Bi zordarye j kesek bisernakeve. Daxwaza me ji te eve, ku tu dev ji plana xwe berde. Heke na, t ji hem civatn Cih bte avjtin. Her wiha xeber andin Sakka ha-Nas li welat Ar Rab Yusef Burhan al-Falak, k ew nameyek ji w (Dawd) re binin w qaz bikin. Wan bi xwe j nameyek nivsandin. Feqet w qaz berav nekir, ta k qiralek bi nav Sa ad-Dn, ango qiral Togarmm (Tirkan) wek fermandarek di bin bandora qiral Farisan rab xenzr Dawd al-Ro bi dehhezar zr bertl kir, k Dawd bi diz bikuje. Li ser v yek ev kes mala w w dema di nav nivnade di xewde b kut. Bi v away plana w p b. Pitre qiral Farisan err li dij Cihyn li iyan dijyan destpkir. Leb wan ser dan Re Gulatha, k ew midaxele alkar bike, k bi qirl re li hev werin. Bi sed talen zr qiral qayil lihevhatin b. Pitre li welt dsan aram at pkhat.


Ji van yan heta Hemedan sefera 20 rojan dajo. Hemedan bajar gellek mezine li Meda. Li wir 30.000 Cih dijn. Li wir li ber hawrayek qebrn Mordecha Ester hene.


Pit Hemeden Benyamn Tuleda die Taberstan bajarn wek sfahan, raz Ghasna heta Tbet Hindustan j die. Hinek hozn Cih yn li wan hlan wek hozn Sebulun, Aer, Neftal bi dest Salmanassar li Xelec Xabr, derdora em Gosan li bajarn Med hatine niteckirin. Di v navberda qala err qiral Farisan li dij Kuffarat at-Turk, ku li ola Asya navn dijn, dike.


Paan vedigere Xuzistan li kendav die hinek giravan qala Cihyn wan deveran dike.


Rya xwe bi n, Hindustan, Yemen, Etopya, Misir, talya, Almanya Firansa dixe vedigerre welat xwe Esfarat (spanya).


20.12.2006


Werger tbn: Ji alman

Jdische Reisen im Mittelalter" "(Gerrn/Seyahetn Cih di qirn navn de"