Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

Di sedsala 12mn de li Kurdistan Cih (2)

Pit qalkirina gerra Benyamn Tudela (Espanya) bo Kurdistan di sedsala 12.mn, v car j dixwazim behsa gerra Rabb Petachjay Regensburg, haham Cihu y ji Bajar Regensburg bi kim.

Rabb Petachyay Regensburg j di sedsala 12.mn de wek Rabb Benyamn Tudela leb end salek pit wi gerrek bo rojhilata navn pk anye. Regensburg bajarek Almanya baur e. Rabb Petachya li wir kar rabb, ango haham, dikir. Yek ji kevntirn gerrok cihu ye, y sefera rojhilata navn kirye. Di v gerra xwe de uye hinek bajarn Kurdistan j. Weke t zann Sultan Sancar Seluk di sedsala 12.mn de qismek herma Kurdan wek Kurdistan bi navkiribu. L bel nav Kurdistan di nivsa Rabb Petachyay Regensburg de derbas nabe.

Her iqas pirjimarya nitecyn (runitevann) bajarn Petachja uy Kurd bun j, nav Kurdan j wek gellek nitevan van bajaran derbas nabe,

Rabb Petachya ne nivsandye, ka w knga dest bi gerra xwe kirye u knga vegeryaye welate xwe. Mirov ji qalkirinn w dikane bje, di sala 1174/1175 dest bi gerra xwe kirye u pit 5-6 salan, ango 1181/1182 vegerryaye welat xwe. Ev dem dema desthilatya Selukan li hlek u desthilatya Eyyubyn ji hlek ye. Weke t zann, di heman demde Selahaddn Eyyub emparatorya Eyyubyan damezirandi bu. Hinek devern Kurdistan j di bin desthilatdarya w de bun. Devern din y Kurditan di bin hukm Selukyande bu.

Her iqas Selahaddn li Tiqrt hatiye din u ji hoza Kurd Rewad ye, l di desthiltdarya xwe de li Kurdbuna xwe xwed derneket ye. Ji ber v yek gerrokn wek Benyamn Tudela u Petachyay Regensburg di hemdemya serdarya Kurdek j qet qala Kurdan nakin. Serdema Selaheddn, serdema rn xaparzyn Ewropa ye. Giringtirn errn w li dij hzen Ewrop, yn dixwestin Yeruelm ji dest Misilmanan derxin, pk hatye. Bi dlgirtina (esrgirtin) Rard Dilr nav u deng w mezintir bu ye.

Di bawerya min da, serdestya Seleheddn Eyyub divt wek serdestya Ereban bte nirxandin.. Serkirdeyn wek Seleheddn li Kurdtya xwe xwed derketana, w drok ro bi awayek din bihata nivsandin.

Dsan j nivsn gerrokan wek Benyamn Tudela u Petachjay Regensburg gellek zanyaryn giranbiha li ser rewa welat me y w dem dighjnin ber destn me.

Rabb Petachja ji ser Lehistan (Polonya), Uris u Qefqasyay die Kurdistan. Ji welat Togarmam (Tirk) die welat Ararat (Agir). Li wir hildike ser yay Agir. Pa die Nisbne u li ser wir dibje: Li Nisbn civateka mezin a Cihuyan heye. Li wir hawrayn Rabb Yehuda ben Beteras u du hawrayn ji hla Esra ha-Sofer hatine avakirin hene. Di dwar hawrayek de kevirek sor, y Esra li gel xwe an bu, heye. Bi Nisbn welat Aur destpdike.

Ji Nisbne bi sefera 8 rojan digihje Nnovaya Nuh, ango Musil. em Chideqqel (Dcle) ji hinda Nnova derbas dibe. Li hla din ya em bi firehbuna 3 rojan xirbeyn Nnovaya kevn heye. Hemu welat Nnova weq qr re e. Cih esl y bajar Nnova hilweyaye. Ne gha, ne darek li wir n t. Nnovaya Nuh li hember w, li hla din ya em e. Li Musil, Nnovaya Nuh, civateka mezin a Cihuyan heye. Ji 6.000 btir Cihu li wir dijn. Du Nesm, ango mr, fermandarn wir in. Nav yek Rab Dawd e, nav y din Rab emuel e. Her du pismamn hevdu ne u ji hoza qiral Dawd in. Her kesek sal bo ser kesek zrek bace didin. Bacn ji Cihuyan tn girtin, bi nv diin ji Sultan re, u nv j die bo her du Nesm, mran. Ev kesan xwed erd u baxe ne.

Li van welatan chasanm, wek mam, nn in. Leb gellek qutabyn van mran hene. Her car yek ji wan duayan pk dike. Mr xwed girtigehek ye. Kesn tawanbar dixe v girtigeh. Her i Cihu, her i necihu be j, kesn suc kirine, dixin girtigeh. Sucdar Misilman be j, dixin girtigeh.

Dyare di e dem de li welat Petachja fl tune bu. Dibe ku hew nav fl bihstu bu. Ema Petacja fl di bne, gellek ecb dimne u wiha dibje:

Li Nnova/Musil flek heye. Ser w ji derva nay xuyakirin. Ew pirr mezin e u her car du balya ka dixwe. Dev w di cihek veart de ye. Dema bixwaze bixwe, ziman xwe y teqrben 200 elle (pvanek dema kevne, teqrben 1 elle = 75 santm e) dirj dike, li balya ka digerrne u radipellikne dev xwe. Heke kesesek ji hla Sultan ve wek mrkuj bte qebulkirin, w kes tnin ba fl u ji fl re dibjin Ev kes mrkuj e. W gav fl bi ziman xwe w kes hildigre, dipengizne u bi v away dikuje. Tit mirov bi dest xwe dike, ew bi ziman xwe dike. Li dora w xaniye k wek birc lkir ye. 12 leker li ser v birc li ber fl ne. Fl ziman xwe derdixe u dike wek pirek u leker siwar w dibin u j peya dibin.

Petachja qala strnasn Cihu yn li w navey dijn dike u wisa didomne:

Li Musil strnasek dij. Nav w Rab elomo ye. Li Musil u hemu welat Aur strnasek ji w batir nne.

Rabb Petachja li Musil nexwe dikeve. Pizikn (doktorn) qirl dibjin, ew xelas nabe. Di wan deman de, adet e ku nvy mrata Cihuy li w dever mvan be, u li wir bimre, bo sultan t dayin. Ji ber ku Petachja kincn qenc li xwe kiri bu, digotin, qey Petachja mirovek gellek dewlemend e. Ji ber v yek nivskarn sultan hati bun ku nvy per w ji bo Sultan j bigrin, heke Petachja bimre. Petachja her i nexwe be j, qebul nake, u dibje: Min bibin hla din ya em Chideqqel (Dcle). L mirov nikane bi kt derbas hla din bibe. em gellek firehe u ava w bi tezyq diherrike. Ev tezyq dikane ktyan biqulupne. Ji ber v yek xelk ji qurmn daran sedirek edikin. Nexw an mal u titn xwe bi sediran derbas hla din ya em dikin. Ava em aveke saxker e. Petachja j bi v av ji nexweya xwe saxlem dibe....

Gor nivsa Petachja ji Musil p de li gellek gund u bajaran civatn cihu hene. Rabb Petachja pit ji Musil vediqete, dighje baxek. Ev baxe pirr mezin bu ye. Ev baxe y rber Cihuyn Yeva bu ye. Petachja le ser baxey wiha dibeje: T de hemu cinsn mwe hebun. Hinek ji wan sv evn bun, k ikl wan wek serav mirovan bu. Her wisa gellek cinsn gha u nah hebun.

Rabb Petachya ji wir die Bexdad. Sefera xwe bi suwarya hotir, hesp u keran didomne, ji ber ku em Dicle bi aveka tezyq diherrike u uyina bi kt ne mimkune. Bi dur u dirj behsa bajar Bexdad u nitecyn w u bi taybet Cihuyn wir dike.

Petachya bi giran li ser rewa Cihuyn navey nivsye. Dibje Cihuyn welat Med wek Cihuyn welat Aur u Babl hemu 24 pirtukn Tewrat nasdikin. Rabb emuel wek rber Cihuyn Yeuwa bo dadwery selahyet daye hinek Cihuyan u ev dad li ser nav amuel u bi mohra w kan bun hukmn ferm bidin. Ev mohra li hemu der, li sral j dihat qebulkirin.

Li ser Cihuyn welat Ararat j wiha dibje: Li welat Ararat bajarn mezin hene. Feqet km Cihu di van bajaran de dijn. Di demn ber gellek Cihu di wan bajaran de hebun. Leb bi hev ra err dikirin u ji ber w j ji hev veqetyan. Hinekn wan un bajarn Babl, hinekn wan un bajarn Farisan u hinekn wan j un bajarn Medan.

Gor wi welat Babl u Ku ji 600.000 btir Cihu dijn. Hewqas j li welat Farisan dijn. Lbel yn li welat Farisan dijn, di bindestyek dijwar de ne. Gellek dext li ser wan heye. Petachja dsa j die bajar ua (Susa). Li wir 2 cihu he bun. Her du j kar boyax dikirin. Van Cihuyan Petachja dibin ser tabuta Danel, ya di bin pira em bajar ua dardekir bu. Ji ber cih tabut di nava gel de err derdiket. Cih tabut l bu bazar dibu u xelk w dewlemend bu. Her du hl em dixwestin tabut li hla wan be. Ji ber v yek j err dikirin. Ta ku mirovek pnyara dardekirina tabut di nvrya pir de kir. Tabut ji sifir (paqir) kir bu u ji durve dibiriq. (Gerrok Rabb Benyamn Tudela j qala v tabut kiri bu, leb goti bu, tabut xistine tabuteke cam u ev pnyar j, pnyara qirl bu).

Petachja pit sefera ua vedigerre Bexdad. Dema ew li Bexdadye nunern Magogan, k ev nav w dem li Tirk u Moxolan dikirin, li Bexdad bune. Welat Magogan li paya yayn tar ye. I wir j Cihuyn kur Jonadan ben Rechav dijyan.

Gor Petachja yayn Agir sefera 5 rojan ji Bexdad dur e. Ev yana yek ji y din bilindtir e. Di nav van axn y de 4 ya pirr bilindin, u her du ya ruber hev in. Ktya Nuh di nav van yan de as maye u nikan bu j derketa. Ev kt heta niha j nehat dtin. d ktya Nuh arx nemay. Lewra rizyaye.

ya bi gha u darn nizm xemlne. Xinava gha u nayy bi tna roja zu dukel dibe. Xelk ser sibeh zu diin ghayn xwarin beredikin. Ev li wir adetek e. Xelk gezo dide hec, hur hur jdikin li gel pel u darikn w. Evan sert u tal in. Toxumn w sp ne wek berf. Pit gezo bi pell t kelandin rn dibe wek hinguv. Heke gezo b pell bte kelandin, can mirov ku w bixwe nerm dike. Di dev mirov de dihelle u pirr rn e.

Petachja ji ser Musil die Nisbn. Dibje, li Nisbne hawrayek heye, ji hla Esra hatye avakirin. Li ser kevirek v hawray wiha nivsand ye: Esra ha-Sofer (Esra y nivser). Li Nisbne 800 Cihu hebune. Petachja pitre rya xwe bi Hamat (?), Harran u Aram Naharaym (Cizr) dixe. Ser li bra av ya brahm li Harran dixe. Dibje: 40 mirov kanin kevr ser br digre j rake. Br teqrben 300 elle (1 elle=teq. 75 sentm) kur e. d av t de nema ye.

Rabb Petachja pa die Heleb. Li ser Heleb wisa dibje: Bo i nav vira Heleb e? Ji ber ku pez u dewarn bav me brahm li ser yay vir hatine randin. lekan r (heleb) daye. Plikek ji y dadikeve xwar. W, brahm, r li xelk hejar (feqr) belav kir ye. Ji ber v j xwedgirav nav wir bu ye Heleb.

Petachja ji Heleb die Dmeq u dibje, Dmeq (am) di bin desthilatya Qiral Misr de ye. Weke t zann w dem navenda desthaltdarya Eyyubyan li Misr bu.

Li Dmeq 10.000 Cihu hebune. am yek ji navenda rewenbrn Cihuyan bu ye.

Pit serdana welat sral vedigerre Regensburg.

Werger tbn: Ji Alman

Jdische Reisen im Mittelalter" "(Gerrn/Seyahet n Cih di qirn navn de"