Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

 

h, Kurd Ereb

Di navbra 1941 1952

- 1-

xaleka piuk ji helwesta

ex Mehmud Berzenc

 

 

Nivskar: Mok Zakn

Wergera bo Kurd ya tp Ereb: Amr Tahir

Wergera ji tpn Ereb bo Latn: Veys Aydin

avkan: Kovara Metn - jimara 148

 

Di van rupelan de em d li ser pgeh Cihuyan di nav civaka Kurdan de u peywendyn wan di gel Kurd u Ereban di navbera saln 1941 u 1952an de, ango di deh saln dawy da ji hebuna Cihuyan li Kurdistan rawestin. Nebuna dokumentan li dor Cihuyn Kurdistan w delv nadete me, ku me dtineka berfireh derbar v serbura Cihuyan hebt. Ewa du rudann girng bi xwe ve digrt: Kodtaya Red el Geylan li sala 1941 u zincreka rudanan her ji destpka err Felestn li 1948 ta damezirandina dewleta sral, k bune egern koberbuna bi kom a Cihuyan ji raq berev sral.

 

Heta destpka err du y chan peywendyn Misilmanan u Cihuyan li Kurdistan i rudann berav bi xwe ve nedigirtin. Wan Cihuyn me zanyar j wergirtin, pewywendyn xo u Misilmanan bi weyek git bi ba dirnirxand. Pgeha van Cihuyan u peywendyn wan di gel crann wan li gundn Akr u Zaxo ji devern d batir bun. Cihuyn Zaxo bi di axivin, dibjin bra wan diht, demn li rojn emb bo ebet diune kins di vegerr near dibun di ber ayxana gerrek ra biburin. Kurdn Misilmann ayxan ve ji bo rzgirtina Cihuyan cigart xo divemirandin. Eve brhatinn qunaxeka kevnara jyana Kurdistan ne, ku t da peywendyn Misilmanan u Cihuyan hta gellek diba bun.

 

Peydabuna bizava Sehyon (Syon) u nasyonalzma Ereb erx bst pgeha Cihuyan li welatn Ereb guherr. Li hem deran cihuyek diya layangir u pitevanya bizava sehyon biket, bey ku ji lay hevwelatyn xo ve bi xayin bihte binavkirin. L li raq desthilatdaran wek bizaveka dij-ereb ber xo dida Syonzm u bo nasyonalstek Ereb Cihuyek sehyonst bi xayin dihate hejmartin.

 

Bi peydabuna dewleta sral peywendya Cihuyan di gel crann wan yn Misilman guherrneka berav bi xo ve dt. Polak, v end bi guherrna kulavn Cihuyan ve gir dide. Di v mawey da Cihuyan terbu hla, ku kulavek bu di qonaxn dawy ji jyana dewleta Osman da bikarhat. Pitirta sdar dikirine ser xwe, ko kulavek bu bi ikl gemy u ji mexmel re bu u pitirya nasyonalstn nu tn raq ji w kulavi dikirin ser xwe. Ev hewla bo xwe wekhevkirin di gel xelk d, girove bo nemana jbiroj jdetira bawery li dev Cihuyan. Di gel hind j ew rudanan ji hemyan pitir jyana Cihuyn raq serewjr kir. Di navbra err chan duy da hate p,ko di taya Red El-Geylan li sla 1941 u ew kotara bi nav Ferhud bu guv hat, lerzek xiste gyan Cihuyn raq u kawdanek taz an gor, ku hebuna wan li raq dixiste metirsy.

 

Rengvedann Ferhud li hermn Kurd

Her ji naerasta salen 1930 bizava nasyonalsta Ereb u hestn dije brtan buyer ramyar u eqam Kurd u Ereb dagr kiri bu u hest dijayetya Cihuyan pitir l dikir. Ben Zyon sral, ko ji Felestn ji merema bidestanna gya u darxurmn raq hati bu raq serdana gelek revendn Cihu li bakur raq, anko li Kerkuk, li Hewlr, li Musil, li Dihok u Sindur kiri bu. W zanyar li dor wan revendan j bi dest ve an bu, ewn li Silmany, li Akr, Koy Senceq, Rewandz u Amedy dijyan u ew neya bu, serdana wan bike. Ew gellek belav bun. Vederbuna revendn Cuh y hbetgirt bu u bi v away peywendyn Cihuyn Kurdistan bi welat wan ve heldisengnt: Xerb li vira sed desta di tehltir u nexotirin. Cihu di serkutkir ne. hana wa t kirin u tn qutan. Bi taybet dema Cihuyek y bi ten be, hri l dihat kirin. L ya ji hemya nexotir bo wan tirsa berdewama cudabun ye ji wan titn wan a bi v welat Ereb ve girdidin. Min ji nikek ve xwe dt di nav hinek revendn Cihu, ku avry muczeyek bun, were wan ji xerbya welat Ereban rizgar bike xelk j di navbera xwe da p neaxivin. Hindekan ji wan divya bi awayek nehn min bibbin hv ji min dikirin ji bo koberbun harkarya wan bikim. Kawdann van revendan dixirabun h hvyek ji bo batirbun di gor da nne. Em nikanin gazinda zordarya xelk li dev berpirsan bikin. Ew d me bikujin. Harkarya me nakin. Evana gotinn revend li Musil bun. Xelk Kerkuk j dibjin: Eger baranek ne bare xelayek peyda bibe, ew d fermana me rakin. Gellek ji wana dukandarin yan j bazirgann gerrok in, ku mifayek gellek caran aop bi w deynn i caran neday ji misilmann v welat dikin. H hvyek nne kanibin deyn xwe tenanet beek wan j bistnin. Gellekan hez dikir, hinek pare kombikin, ku tenha kanibin p kober bibin.

 

nk gellek ji wana sermayek berav bidin li dev xelk necihu heye u di heman dem da hinek pare berhev nne ko kanibin p kober bibin... Lewma hizra firotina xan titn xwe dikin. L ditirsin, eger xelk bi merama koberbuna wan bihesin, neke hcetek bikeva lepa ku wan pitir azar bidin yan keys xwe l bibnin. Armanca wan ya serek peydakirina rkek ye ji bo koberbu..

 

Eve j pnc serhat ji wan rudanan ewn li navendn sivln cora cora li Kurdistana raq li jr rejma Red El hatine p.

 

Cihuyn Kerkuk

Mo Dabas ji Kerkuk dibje, ku fermandar dever mirovek bu, rz li qanun digirt kerb ji Cihuyan nevedibun. Reveber polsan hakim j her wisa. Ev helwest wan di w rudana di vva duy sala 1941 de hatye p, harkar Cihuyan bu.

Kea Yaqob Lv y birkar kompanya Ford di hewa mala xwe da cilk bi ristk ve di hilawistin. Hinek xerapkaran divya av li rudann Bexdad bikin, kir hawar k ew ke ya areta dide firokn Brtan . Polsa bi lez qesta mala wan kir keik birin senter polsan, da w mala wan ji hrian biparzin. Revend dem li dest helwst wergirt nunern pkeve un dev muteserrif (fermandar git). Fermadar keik pit du demjimran azad kir belk xirapkar j siza dabin yan bi km ve gef l kiribin, ku d bi kiryarn wisa ranebin. Pitirya xelk Kurd qi dijat di gel Cihuyan nebu ye.

 

Dengubasn kutara Bexdad em gellek peran kiribun em ji bo tabnhya Cihuyn vira gellek ditiryan. L dem me zan ku Ceml El Midfe hikumetek pkanye, me zan ku metirs bi daw hatin.

 

Li tebaxa 1942 serbazak Cihu, k di nav rzn supay Brtan da xizmet dikir, wisa vgerraye k li dema kodtaya Ret El Cihuyan ji tirsa cirann xwe de, xwe bo dema heyvek di gerrekn xwe de as kiribun.

 

Min lawek Cihu dinas (ez heval biray w y mezin bum, herduyan li kompanya nefta Rafdeyn kardikirin), tenha kes bu di wra pit wan rudanan ji mal derkeve. Biray w mawek li Bexdad di nav rzn supay raq da xizmet dikir. L dema dt k seruber y tkdie (berpirs w y leker ew bi hind tawanbar dikir, k areta dide firokn Birtan) ans xwe taq kir rev. Pit serkutkirina serhildan bi rka kirrna xelk xwe ji xizmeta leker qurtal kir. Herdu bira bi nihn guti bun min, k di maw serhildan Red El de hem karmendn Birtan yn kompanya nefta raq kompanya nefta Rafdeyn hatibun znad kirin. Dema firokevann Elman di bajr da hatin un dikirin (bo maw s hefteyan li wder mabun) Cihu di metirsyeka mezin de bun. Haxam ba y bajr pkul kirin peywendy di gel muteserif bajr dever (k Kurdek heval Birtan bu) bikin. Pit muteserif bertla 3000 Dnar raq sitand, ferman da polsan rke li hember her hrieka li Cihuyan bte kirin, bigrin. Pit serkotkirina serhildan pila w muteserif li Bexdad hat bilindkirin.

Ben Zyon sral dinivse, k li jr hukm Red El gellek Cihuyn Kerkk dabu zann, k bo xwe tiveng kirrne rke nadin wek pe berev serjgeh bne rewandkirin. Her wisa dinivsne k, pit hatina Red El bo ser hukm, hinek destekn biuk n Cihuyan ji gundan berev bajran kober bibun.

 

Cihuyn Silman helwestek ex Mehmud Berzenc

Meha nsana sala 1941 Silmany ya tena bu h titek jyana Cihiyn bajr tknedabu. alom alom rasprty nihny civata Cihuyn Felestn li Silmany bu. Wek vedigerre, li roja du y cejna avyot di demek da k em li kins bun, dengek mezin hate me. Komeka xirapkaran nzk eqama (cadda) Cihuyan bubun. Divya bi zor biine maln me. mam bajr Mihemed Gulan pzan, k jimareka xirapkaran divt hri bibine ser Cihuyan. Berev cih rudan bez daxwaz ji wan kir, xwe nzk w bikin. W ev axaftina ji wan ra got: Min divt yek ji we heye, bersiva pirsyara min bide? Xirapkarek xwe nzk w kir u got: Bel seyda, ez bersiva te bidim. . mam got: We qi nyate? Xirapker got: Me zan, k li Bexdad hriyan dikin ser Cihuyan. Maln wan talan dikin jinn wan wekprek bo xwe dibin. Me j divt wa bikin. mam: K ev fermana daye? Musa? sa yan Mihemmed? . Bersiva xirapkar eve bu: Kes ne. Cihu xayinin u me divt tola xwe l vekin. mam pirsyar kir: K ji we re gotye, k Cihu xayinin? Me ya zan, hun dibjin. Nuke guhn xwe bidin min. Ew ji we re gotye, Cihu xayin, ew bi xwe xayinin. Ew xelk li Bexdad talan dikin. Tawanbarin. Wan ne bawer bi xud heye, ne bi peyama w. Cihuyn li ser bext me em divt wan biparzin. Her kes xiraby li hevpayman xwe bike, die cehennem. Nuke we divt i bikin? Hemyan bersiv da: Ey mam, d fermann te bi cih tnin. mam got: Ca herrin maln xwe bi roj bin, da xud ji ber guneha w xirabya we divya li Cihuyan bikin li we biburin. Heke hinek din hatibin xiraby l bikin, hun i bikin? Hun nedihatin bervany j bikin? De bibezin maln xwe tewbe ji gunehn xwe bikin. Hemyan ser xwe emand dest mam ma kirin une maln xwe.

 

Serbazek Cihu y hezn Birtan bi nav alom Raspa behsa ex Mehmud Berzenc di maw serhildana Red El dike. Dema ew li Bexda ye, Red El Yunis Sebay daxwaz j dikin, bangewazya Kurdan bike, dest bidin ek bedary di serhildan de bikin. ex Mehmud Berzenc , k layangirya Brtan dikir, pnyar kir, k karek kargertir ji hinartina peyamek bte kirin, k ew bi xwe berev Silmany bikeve r. Dem li dest hinek leker ji Kurdan ji bo pitevankirina bi hza serhildan pkbne. Red El ev plana pesnd kir. x Mehmud Berzenc kefte r. Dema ji Bexdad derdikeve, peywend bi Major Lyon re (karger ramyary Birtanya li devera Kerkk) girda bi hevra un nav gellek civatn devera Silmany. Daxwaz j kir Kurd k behra pitir li jr kargerya w bun, bi h awayek pitevanya v serhildan nekin. Eve wek xizmeteka mezina di rasta Birtan da hatibu hijmartin.

Longrk dibje, k h axayek p xwe bi y Red El ve gir neda. x Mehmud pkl kir ji bo pitevanya Birtanyan hzn xwe bixine kar. Her qend byografya nuh ya Lyon behsa x Mehmud dike, l amaj bi v rudan nake.

 

Robn Baramon ji Silmany dibje, k w heta ber heng h peywendyek di gel xaka sral nebun. Pit rudann li destpka saln ilan de hatine p, reben /rabb Yomtov Baramon serok revenda Silmany kober sral buye.

....dumahik heye