Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

CUH, KURD EREB

Di navbra 1941 1952

- 2-

Wergera ji tpn Ereb bo Latn: Veys Aydin

Nivskar: Mot Zakn

Wergera bo Kurd ya tp Ereb: Amr Tahir

avkan: Kovara Metn - jimara 148

Hejar belengazya Cuhyan li gund bajarn Kurdistan

Yusiv Gamlyl ji Dihok dibje, ku bi dirjya kodtaya El Geylan di maw v qonaxa Htler da wek ew bi xwe na ldidant, Cihuyn Kurdistan keftine ber rehma rjimeka neyar eretan da, ku b sebrana li hv bun mivay ji v delva bnvedana deselat bibnin. Daxwaz ji revenda Cihu li Dihok hatibu kirin, ku bihay 100 lrn zr bac bidin tirsa kotarek di dil Cihuyan da bu. Bab Gamlyl, ku serhaxam bu, ubu Sed Axay bibne.

 

Wana gotubuy, ku divt Cihu 100 lrn zr bnin. Cihuyan pare nebun. Hejar (feqr) bun. Hinekan kanbun bac bidin. L behra pitir ji % 90 nikanbun. Pdiv bu her yek ji me 100 lre dabana. Eger na, Cihu tne kutin. Her w ev eret hatin divya hri bikin Cihuyan talan bikin.

 

Sason Neum ji Dihok di gel Dawud Selman haxam tov ji wan nuneran bun, ku ji lay qeymeqam ve di maw ka Red El da hatibune bingehetkirin. Nad Hurmez y qeymeqam gotubuy ku fermanek ji Bexdad hatye, her Cihuyek divt kmyeka zran bide. W mawey (mihleta) s ta ar rojan dabuy, k v birr zran xirvekin. Wana hem revend agahdar kiribun civata piyayn ayn dest bi nivj rojyan kiribu, da ferman bihte ladan. Xobextane du s rojan pit hing Red El hatibu labirin.

Yusiv Gamlyl dinivse, ku wisa diyarbu, ku beek ereta Dosk ya Sed Axa hinek endamn ereta Ferhan Axay Red Axa Mistefa Bsivk (Bab Selm Mist) hez dikirin, hri bibine ser Dihok Sindur. Yusiv Gamlyl dibje, ku wan divya mifa ji v serubern li serdem ji hikumeta Red El peyda buy, werbigrin Cihuyan bikujin talan bikin. Bab Yusiv Gamlyl bo Sed Axay gellek pare weku bex di gel xwe de bir. Axa w ev nehla i xirab bighte Cihuyan. Bab Yusiv Gamlyl vara cejna avuyot her bi w away ubu qeymeqam bibne. W ev tu rudan nehatibun p.

 

Her ende, roja patir qeymeqam gaz bab min kir., da bibj, ku Red El Geylan y hatye kutin rejmeka Birtan hatye damzirandin. Hun nabe d bitirsin. Eve bo Cihuyan cih dilgermy bu. Bab min kefyek di dest da hat kire hawar: Gel Cihuyan, d netirsin! Pa u kins, cih ku hemyan cejna avutoy proz dikirin. Bi rast cejn bu roja ad y, dilgermy kameran y.

 

Zaxo

Di maw desthilatdarya Red El Geylan da hikumet daxwaza birrek mezin zran ji Cihuyn Zaxo kiribu. Mialim (mamoste) brahm ji Zaxo branna xwe wisa vedigre: Du heyva pit cejna qyamet kodtayek hate kirin bangewazya Cihuyan hate kirin. Bab min endam andeke Cihuyan bu. Got hezar misqaln zr bnin. (Her misqalek 4,05 giramin). Cihuyan panzdeh roj bo xirfekirina v zr hebun.

Endamn komt dest bi danustendinn xwe kiri bun. L ne dizan v bar giran ji nikek ve bi i away li ser hevdu parvekin. Nzk cejna awutoya Cihuyan , qaymeqam gaz wan kiri bu ji ber vknekirina wan pnebuna wan di komkirina zr daxwazkir da maw wan bo hefteyeka d kiribu. Mawek km pit ikestina kodtay Red El rev bu peyamek hatibu hinartin bi nav u nann Alxa. Haya Gav ar serhatn Cihuyn Zaxo li dor tirsa v qonax vedigerrin. Bra Mordexay Sado y t, ko dema daxwaz ji Cihuyan hatye kirin, kmyeka mezina zr (du ya deh klo) bidin, ew di nav xwe de bi erdef ubun. Bra Haya Gab t, ko ji wan hati bu xwestin, nzk e kloyan zr di maw s rojan de bnin yan j Cihu tn kutin. Cihuyan divya zrn jinn xwe j bistnin. Wan fermana rojyeka git bo mawey s rojan da bu li dawya rojy Red El ikesti bu u fermana sitandina zr j hati bu vegerrandin. Bra Salih Quluy t, k daxwaza nezk hezar giramn zr hatibu kirin. Her di w dem da wan mezinn civat kirine zndan, ji wana j Mo Gabay muxtar heta birra pare hatye dayin. Gor brhatinn Selam Gaba daxwazya nzk 2000 giram zr hatibu kirin. Ew gellek dakoky li ser w end dike, ku reftara qeymeqam gellek di gel bab w Mo Gabay muxtar ba buye w mawek bo xirfekirina pare bid. unk du w bawer dabu, ku kodta d tk bie.

 

Rdann naverasta sala 1941 hest mnahya Cihuyan hejand. Gav Haya, ku hevdtin di gel komeka Cihuyn Zaxo kiri bu, raghandibu, ku tevnek civak navxwey y bi dirjya endn clan dihate vehandin bo cara yek u endn salan hate birrn. Her wisa raporteka be koberya xortan ya ajansa Cihuyan li Bexdad li ser meha nsana sala 1942an dibje: Min wisa didt, ku Cihu ketibune metirsyeka mezin da di hoyary da hiyar bun. Wan i bawer bi hevaln xwe yn raq heta Birtan j nema bu. Ew gellek rebn bun. unk i berpirsek raq xwe l nekiribu xwed yan ji w enda di kotar da bi ser wan hat, kes daxwaza lborn j nekiribu kes bzarya xwe dernebirr bu.

 

Koysancaq

Wesa dyare, ku 600 Cihu li sala 1947an li Koysancaq dijyan. Li sala 1950y j li bajar Koysancaq 50 malbat dijyan. Li sala 1941 li dema kotdaya Red El Geylan nzk 3000 Misilmanan ardora maln Cihuyan dagr kiribun. Cihuyan dukann xwe girtibun di maln hevdu da xirvebibun. sral omr ji Koysancaq wisa vedigre, ku polsan nikanbu di hewaran Cihuyan de were. L hevalek w y Misilman berev mala x Mella Xwz bezya bu, da w rewa xiraba hevaln xwe hinartibun, da li hember koma xelk berevany ji mala sral omr bikin. sral omr wisa vedigre, ku 18 zilam hatibune mala w li ber pencera mala w ardorn xany w rawestabun. ekn xwe syarkiri bun, ku kesek ji xelk kevirek bavjta, dihat kutin. Sason Ha dibje, ku cgir rvebir polsan hezdikir, harkarya Cihuyan bike. L kes xwe nekiribu di gel w. Ew kesn di hawara Cihuyan de hatin, Kake Zyad u Mela Xwz bun. Wan zilamn xwe hinartibun dev crann xwe yn Cihu, hinek ji wana li ber deraznka maln Cihuyan rawestabun agahdarya koma xelk kiribun, ku i azar negihnin Cihuyan.

 

Rengvedann damezirandina dewleta sral

Kawadnn Cihuyan li raq pit damezirandina dewleta sral 14 gulana 1948an xirabtir dibe. Girj di navbera Misilmanan Cihuyan de zdetir dibe. Di w dem de ku Erebn raq yn welatn din xwe yekkiribun, da err Cihuyan li Felestn bikin. Li tebaxa 1948an perlamana raq Sehyonzm li ser benda 51 ji yasa sizadan jlkir. Mil bi mil komunzm di lsta wan bizav dolojyan de dana, ku emnahya raq dixiste metirsy. Sizay w digihte sdaredan j. Leker raq dest bi hinek guherrnan kir ku bi ba rengvedana w qonaxa taybet bun. Serbazn Cihu divyan ji serbazn d yn raq bihte cudakirin, divya ek xwe danaba unaba kempn kar. Desthilatdarn berpirs pledarn leker polisn binyat Cihu kirn der. Di nav xelkde bo Felestnyan b dihat kirin Cihuyan j pare didan. Belk ji bo ku xwe ji gumann berbelavn xelk di rasta xwe de vedizin.

 

Cihuyn Kurd peywendyn xwe di gel crann xwe yn Misilman heta ber tundbuna girjyan di navbera Ereb Cihuyan li ser Felestn err 1948an peydabuna dewleta sral bi ba dihat helsingandin. Haya Gav pirsyar ji 12 Cihuyn kirye, ku wisa vedigrin: Peywendyn Cihu Misilmanan heta dawya err duwemn ya chan ba bun. Jdern Cihuyan du rudann serek weku girngtirn egern tkuna van peywendyan nan dikin. Mecd Hrtl Gab, ku xzann wan li Akr gellek navdar cih rzgirtin bun, dibjin, hebuna nazyn Elman li raq di maw err duhemna chan de eger guherrna reftara xelk di gel Cihuyan bu. Damezirandina dewleta sral wererxaneka din di serederya rasta Cihuyan de kir. Ew j dema neyarn Cihuyan li Kurdistan dij Cihuyn nav xwe rabune ser xwe. Sason Neum ji Dihok pitrast dike, ku peywend di navbera civatan ber peydabuna ka Felestn ba bun. Ew behsa kerb gefan, tawanbarkirinn b bingeh vkolnn pols di rasta Cihuyn sivl de dike. Yusiv Gamlyl ji Dihok dibje, ku pit damezirandina dewleta sral tirs ngerann Cihuyan ayann Misilmanan di andina wan da zde bibun. Berev Dihok kober bibun. Ew dibje, peywend di gel Kurdn Misilman heta ber navnivsn ji bo kobery berev sral pagezbuna ji regeznama raq j ba bu. Pit hing wan dijat ya me kir. Bi dtina Neum Harun Neum ji Zaxo, ku berev Bexdad ko kiribun, ke di gel Misilmanan di gel peydabuna ka Felestn hatine guherrandin. Mordexa Sado ji Zaxo j dibje: Peywend di gel Kardan gellek ba bu. Heta ber damezirandina dewleta sral em wek bira bun. Pit hind xendekek ket navbera me. Kesek ji me ne dikan behsa dewleta sral bike. unk w me bi Seyhonzm tawanbar bikirana.

 

Kawdann Cihuyan xirabtir dibin

Pnc saln dawy ji hebuna Cihuyan li Kurdistan vir de saln xwenandann dij dewleta sral biryara tkdana seruber Cihu yn navxwey bun. Yek ji dirmn xwenanderan Bimre Cihu bu. Rojek ber raghandina dewleta sral li 14 gulana 1948an hikumeta raq bar qanuna urf li seranser raq ragihand her core xirfebunek yan helgirtineka ekan bo Cihuyan qedexe kir. Eve qonaxeka girjy bu. Her ende Goy wisa dibne, ku girj li cihn din yn raq zal dibun, ji bil Kurdistan, ku xelk w hevdilya xwe beramber Cihuyan derdibirr. Mr dibje, ku ji edgarn v qonax nemana bawery bu li dev Cihuyan tirsa hinekan ew bu, ku neke rudann sala 1941 dubare bibana yan j ji w j xirabtir l bihata. Cihuyn Zaxo dibjin, ku peywendyn ba di gel Kurdan hebun. Kurdan rz li wan digirt. L Gabyel Lanyado dibje: Pit damezirandina dewleta sral jyan gellek dijwar bu Cihuyan berev Bexdad barkirin. Ji w der alyetek peyda dikirin, ko p bi qaax derbas ran ji wir j derbas sral bibin...

 

Wek li ser dyar buye, behra pitir ahidn Cihu amaje bi w end dikin, ku damezirandina dewleta sral hokarek serek guherrandin di peywendyn wan da di gel crann yn Kurd bun. U egern din j bi taybet zyan ghandine tkilyn Misilmanan Cihuyan li Kurdistan. Ya yek hatina penabern Felestn bo raq Kurdistan, ku hest git y xelk dij Cihuyan azirand. Wek mamoste brahm ji Zaxo dibje: Rojek Felestnyek, hecyek mftyek hatin Zaxo dest bi heweka dij Cihuyan kirin digotin ka awa Cihuyan Felstn dikutin.

 

Neum Neum ji Zaxo digot, berev sala 1940an du s tundrewn Feslestnyn aware hinek jurn Cihuyan kir kiribun. Yek ji wan Felestnyan li dev bav Neum akinc bibu. Li ser wan bu, her roj xwe nan rvebirya polsan daba. L rojek yek ji wan berze bu. Bi duv bay zaroknya xwe ve, Neum ubu jura kabiray Felestn wenegireka nu dtibu u dest dabuy. L bab w ferman dabu y ku wnegir dne w cih j rakir. Polsan lkoln di gel Cihuyn kir kiribun, da bizanin, ka ew awareyn Felestn ku ve ne.

 

Egera duhemn ya tundbuna dijwaryn dij Cihuyan bedarya supay raq di err Ereb Cihuyan de li sala 1948an li Felestn bu. Yusiv Gamyl ji Dihok dibje: Bedarya supay raq di err da encamn w yn xirab bo raqyan tund fiar li ser Cihuyn raq zdetir kiribu.

 

Pit err 1948an y ku raq bedar t de kiribun hatibun kutin, em keftin bin guvatineka tund treka kujek. Bi rast, em hem dema di bin guvatin de bun. L ber err azadya me ya axaftin pitir bu. Em bi ev li ayxanan kom di bun. L pit err her di gel tarbuna asman li dewrn demjimr 20.00 yan 21.00 me dudu-dudu yan sis-sis bi lez qesta maln xwe dikir. Kes nediwra bi ten were bie. Kawdan bi rast ne xo bibun. Pit err sala 1948an li bazaran xeber digotine Cihuyan tvln it di premrn Cihu werdikirin.

 

Yaz, jina mamoste brahm e li dema avpkeftin di gel w ya berhev bu. Bra w li kesek Zaxoy diht, ko bedar di err Felestn de kiribu: Hec Medo yek ji crann mam min Morax bu. Piledarek supay raq bu. Gotibu dayika xwe: Jinn sral bedar di err de kir. Lewma hza me ya bergry lawaz bun. Ji jinmama min j gotibuy: D bila we du ji wana (bo cihln me) di gel xwe anbana...

 

Dayik u bab hewla kmkirina tirsa zarokn xwe didin

Jdern zardevk nivs kokin li ser tirsa li dev Cihuyn Kurdistan ji belayeka gengaz peyda buy. Ew tirs bo wan gotgotkn li ser arenivsa wan dihat belavkirin, pitir l dihat, serhatya bih her wek yn ber ji navendn sivln Kurdn curewcure hatiye wergirtin w tirs bo me dinexne li dev Cihuyan ji crann wan ji hikumet peyda buy. Vktor Barox ji Hewlr serhatya gavn tirseka mezin li dev revendn Cihu li bakur raq vegerraye.

 

Ew roja me biryar daye kober sral bibin. Dema damezirandina dewleta sral hat raghandin, Ereb xelk Necihu reftara xwe di rastya me da guhertin. Hun bo i diine sral? Heke wisa be, em we bikujin. Rojek li dora malan zvirrn fermana dernekeftina ji mal raghandin. Kirin gaz: Her kesek mala bi cih bihle, d were kutin. Em li mal bun digiryan. Wan digotin, ji demjimrek ta du demjimran d me hemyan bikujin. Em digiryan me zad nedixwar. Me roj digirt. Ma me p i dibu? Dayik bab min di xema yn piuktir, yn saln wan di navbera du ta ar salan, de bun. Me li qat yek saxobek (sindoqa nan) hebu. Bab min ez biray min kire t da. W me di saxob de veart nan dan ser me. Got me :  Eger wan me kutin un, hun derkevin berev cihek hun kani bin, biin xwe qurtal kin. Eger em bimrin, divt hun sax bimnin. Em di xema we da ne.  Em digiryan. Em di van rudanan de h nedigihtin. Wan me veart u gotin :   Ne axivin.Dema hatin me bikujin, gir nekin. H titek nekin bdeng bimnin. Ew we li vir nabnin.  Wan digot :   Hun divt bimnine sax. Belk hinek mirovn me j sax bimnin. Hun divt biin dev wana. L titek nebu. Xwed li me hat rehm. Ew nehatin me bikujin. Dayik bab me, me ji saxob an der dilad bun. Em bextewar bun. Em hem li dor hev xirfe bun. Gotin me: Wan me nekutin. Wan Cihu nekutin paxistin. L em nizanin heta knga. Em dilad bun me sipasya xwed dikir, k me ji mirin rizgar kir. Tirsa revendn Cihu li gundan gellek mezin bu.

.... Dumahik heye