Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

 

Bi mebesta Cejna arema Sor

 

ZD OLA ZDT

 

Di avkanyn Ewrp yn sedsaln 17 ta 19

Ji hindek blge ji saln 1800 ta 1859 an

 

 

 

Gora x Ad li Lali dora 1850

 

 

Min ev blgeyan ji hindek avkanyn sedsala 19an yn Ewrup derxist. Yek ji van belgeyan di ensiklopedyeka sala 1838an de apkir bu, l bingeha v nivs gellek gernameyn sedsala 17an ta despka sedsala 19an her wiha lkolnn w dem ne.

 

W dem hn lkolnen bingehn li ser zdyan nehatibun kirin ola zdt hn nenas bu. Pirran bil ji zdyan zanyarya li ser zdt peyda bikin, gellek gerrok lkolner titn ji Misilmanan dibihstn, dinivsandin. Ji ber v yek, di v blgy de di yn din de j gellek a hene.

 

Min hindek bje gotinn hatine bikarann neguherrand, ji ber k drokya van blgeyan d bihatana guherrtin. Ji ber v yek divt heval hogirn zd li min negrin. Min weandin irovekirina van avkanyan bona xwendevan lkolneran giring pwist dt. Lewra di blgeyan de gellek zanyar yn ta niha nehatine apkirin hindek agah li ser hoz cihn zdyan yn w dem, jyana mrxasya zdyan, tkilyn wan bi cnarn wan re hene.

 

 

d werin em li ev nivsa ensklopedya navbor blgeyn din binerrin.

 

Ensklopedya navbor wisa destpdike:

 

zd civateka terqeteka ol ye li Asya Osmanyan de. Endamn w wek Dawasn j tn bi navkirin. Weke t zann ro j hindek hozn zd xwe ji hoza Dasin dijmrin. Ev hoz hozeke gellek kevn h di hindek avaknyn lid or sala 950an de li bakur Kurdistan li derdora Qers rmenistan j derbas dib. Di nivsek din de ez qala v hoz bikim. Ji bar Mrdn ji rojavay Musil ber bi rojavay bakur Bexdad ji bakur rojhilata Ser Kany yayn Sincar bilind dibin. Wek xetek li piy em Sincar, k serbajar v dever ye, dewam dike, da ku digihje Raqqa. Bi em emikn ji v yay diherrikin, ev dever di mehn adar nisan de wek giraveke kesk bi mrg nah dixemilin. Bany (ser) v yay dete ji hla gellek emanve t avdan. Li van detan gellek ceh garis tn andin. Wek xweya sirt mwn wek tr, hijr u.y.d. gellek bi tam xwe in. Lbel ev devera tirseke mezin dixe dil hem gerrokn bi sere xwe hem j y karwanan. Ev yana wek cih war serek ya zdyan e, k ne hew li nav yayn Mezopotamya, belk (blaks) li devern din wek dora em Zab, Sur Armenya j dijn, Ji nav hemu tarqatan tarqata zd ji hla Misilmann Asya her zdetir t nefretkirin taqbkirin.

 

Dema mirov li dema reha (regez) wan nave wan bipirse, gellek gerrok zana nernn cda cda pke me dikin. Michel Febver di anoyeka xwe ya sala 1682an da li Paris hem dtinn bi avn xwe hem j bihstinn ji zana gerrokan bi kar anye. Di anoya xwe de carna peyv metelokn bi ziman Kurd j bi kar anye.

 

Oldarek bi nave Hyde j di nav nivsn xwe yn sala 1675an li ser bingeha gerra Pere du Chinon (kee Chinon) behsa zdyan dike. Ev pirtuk di esl xwe de wek droka Druzyan e.

 

Febvre bi xwe 12 salan li rojhilata p 12 salan maye gellek ziman hn buye.

 

Her wiha hemwelaty Alman Niebuhr sala 1766an uye devera zdyan. Dema k Niebuhr dixwaze ji Erbil (Hewlr) bie Musil zdyek ji gund Abd-ul-Afis w, Niebuhr, bi keleka xwe ji em Zab derbas dike.

 

Pirtukek din j di sala 1802an bi nave Notice sur les Yezidis li Paris ap bu ye, ya me yek ji bingeha v nivs bikar anye. Ev pirtuk ji hla ke Mauricio Garzoni di sala 1787 li gel ferhengeka Kurd-tal hatye nivsandin.

 

 

Ferhenga tal-Kurd ya Mauricio Garzon

 

 

Her wiha pirtukeka Garzoni li ser rzmana Kurd heye.

 

 

Rzimana Kurd ya Garzon di sala 1787an li Roma ap kirye

 

 

Garzoni wek misyonar 18 salan li Kurdistan maye.

 

Ev her du pirtukn Garzon, ango ferhenga tal-Kurd rzimana Kurd wek kopi lib a min hene ez hvdarim, di demeka nzkda wan pk xwendevan lkolneran bikim.

 

Pirtuka Kitab el-Tarifat zdyan wek agird an pitevann Yezd bin Hanfa bi nav dike.

 

Gor Garzon damezirnr zdyat x Yezd e. L bel li ser w qala titek din nake.

 

Niebuhr dibje, x Ad ev ol nujenkirye, ne afirandye. Lewra gor w peydabuna zdt li dor destpka sedsala 8an e.

 

zd xwe wek dijminn pitgirn Al (Alew) dibnin.

 

Gora (qebra) x Ad li devera Amedye li Kurdistan ye di bin avdrya xek de ye.

 

Di kovara Ethnosie oder Ethnologie, Marburg-1854 de girngya Lali bona zdyan gellek bilind t nirxandin wisa t gotin: Roma bona Katolka ibe, Konstantnopel bona Yewnanan ibe, Emyadzn bona rmenyan ibe, Kohanes bona Nestoryan ibe, Lali j bona zdyan ewe.

 

Di heman avkan de t gotin: Bo zdyan xwendin nivsandin qedexeye. Ji ber v j nikanin li ser ola xwe binivsnin. Her wiha zanayn misilman j li ser wan pir tit nenivsne, bil ji wan ra xebern xirap nelet bjin.

 

Ola zd bi adet devk berdewam dike. Ola wan ji tevlihevya ola Man, Mohamedan, ola Zend (zerdut) pk t. L ew ji misilmanan btir gellek qedr qmeta krstyanan digrin. Ji krstyanan re dibjin hemwelat yn me.

 

Ji hla gellek zanayan gerrokan t gotin, k bawerya xwe bi eytan dihnin. L bel nav qet bi kar nnin, i j bi ser zdyek de were. Gotina lenet j bikar nnin. L bel Turk nitecyn derdor, van gotinan an ji bo neheq li wan bikin bikar dihnin, an j dema li bazaran bixwazin titn xwe bifroin, bi van gotinan wisa tn tacz kirin, k bona van gotinan nebihsin, titn xwe berdin birevin, bona kirrdar van titan ji xwe re b pere bive.

 

V bawerya xwe bi v away diparzin: Maf qet mirovek nne, xebern xirap li ser evdek xuda bike, her end ew li dij xuda rabu be j. Divt em ya w bixwazin, lewra ew dikane rojek rehma xuda werbigre. Bil v, pwistya xuda bi alkarya me nne bo sizadana evdek. Divt em li ber xuda erm bikin, eger em xebern xirap ji melekek w ra bikin.Divt em j biqerrin, k em j ji rehma xuda nebin.

 

Hindek buyern dad (yasay) yn Tirkan, hene, k zd, dema di navbera efubun sizabun de hilbilbijre, die sdaredan di una, k gotinn xerap li ser eytn bike, bona bte efukirin.

 

zd j re dibjin x mezin. Gellek caran dibjin Y, k hun nasdikin, an j eleb .

eleb wek xuda nanasin. Bawerya xwe bi yek xuday tnin. Lbel t gotin, k dema trjn tav bikeve nav konn wan, hemu radibin, diin ser ogan, destn xwe bihev girdidin duayn xwe dikin. Ji ber v yek demek dirj dihat bawerkirin, k zd bawerya xwe bi tav tnin ji ber v j ne bawermendin. Dema hindek kes li gel wan bin, bi alen van badetan nakin. Her wisa badetn wek nimj nakin roj j nagrin. Dibjn Yezd evan badetan heta dawya dinyay bo me kirye.

 

Gor Niebuhr hew cejnek proz dikin. Ev j 10 tebax (augustos) ye. Hemu kes w roj tn dora tirba x Ad cejnek proz dikin. Ev cejn 5-6 rojan didome. Hem di end roj ber hatina bedaran hem j end roj pit cejn Kurdistan derdora Musil dikeve metirsyek ji ber landina bi dest zdyan. Van rojan karwan qet bi r de nain, ji bona zd wan nelnin.

 

Jinn zd yn zewc j bedar v cejn dibin.

 

 

 

Jinn zd dora sala 1800

 

 

zd di v cejn de qedr qmetek mezin raber x xwe dikin. Bona wan bextewaryek mezine, heke kanibin, qemsek (gomlek) x, an parek j bona xwe bi dest xin. Carna x bi xwe qems xwe dike dyar. V parey dixin nav kefen mir yn xwe, k li w dinyay cihek ba bo wan bte terxankirin.

 

Garzoni dibje, x mezin her dem kesek bi nav koek li gel xwe digerrne. x b wirmendya w titek nake. Koek wek devok neynika x t hesibandin. Di meselyn neareserkir wra w t girtin. Bo v kar w, mirov hindek pere dide w. Ber, k wra xwe bje, radikeve, an j xwe li xew dixe radibe, ibje, d hun wisa an wisa bikin. Ev paldan dikane du an s roj bidome, da k koek, di xwena xwe de areyek bona pirsgirke bibne. T gotin: Ber 70 salan, koekek di xewna xwe de dtye, k prekn zd qemsn n li xwe kirine bona km sabun bikar bnn. Koek roja din uye ba x mezin goty, reng n areta neay ye, div, ji ro pde zd reng n li xwe nekin. x j fermana qedexebuna reng n ji bona cil bergan derxistye.

 

Heta ro j heke were, zdyek bibe mvan Turkek an krstyanek jre lihefek n b dann, her zivistanek gellek sar be j, w lihef navje ser xwe, d nenixumand rakeve.

 

zd di xwarina xwe de azade. Dikane got berz bixwe rab vexwe. L bel xwarina xas kundir qedexe ye.

 

Gellek caran diin drn krstanan j.

 

Makirina dest x mezin bona wan rzgirtinek giringe. Garzon dibje, zd pit 8 rojan ji dayikbun tn sunetkirin. Heta ji wan were por siml ruyn xwe j nakin. Bawer dikin, k Tewrat, ncl Quran ji asman daketine.

 

zd Prekn (jinn) xwe nikanin berdin (nikanin telaq bavjin). Hew dema, k destn xwe ji diny bion tkevin rya ol, w dem dikanin telaq bevjin. Prekn zna bikin, an ji hla bav an j biray xwe tn kutin.

 

Zilamn zna bikin, divt an bihaya s jinan bidin, an pere nedin, an j nikanibin pere bidin, tn ktin. Dema la kesek ji ber zna kt di nav xn de be, kesn diin ser mir an r an j kra xwe di la re radikin.

 

Sondn wan, yan bi ser wan e, yan li ser ala yezd e, yan j li ser eba re e. Reng re wek reng xan e ezz e. Dema x hevdu silav bikin, py hevdu madikin. Mrd hew kincn x madikin. Mrd kincn sip li xwe dikin.

 

zdyek ne ji na x be, bi xwaze bikeve na xty, divt end rojan li gel pewayn zd derbas bike. Pitre hemu kincn xwe bil derp ji xwe dike. Du kesn amade bi guhn w digrin dibin nik x. x kincn re li w dike j re dibje:Bie nav agir, da ku tu bizan ji vir unda tu agirdek Yezd e. Ji bona qedr xuda d tu gellek neheq nexo bibn. Ev kinc dn nefret nehez ya netewan li dij te bi xwe re bnin. Li gel xda lbel t d gellek hezkir be. Di ber van axaftinan de x kinc re li w dike kesn amade j dest bi duayan dikin. x w bi her du pyn xwe himbz dike miln w ma dike. Bi heman away hem amadeyn kincre py w ma dikin. Ew j py amadeyan ma dike ji v unda dibe koek an mrd wek hnvan an agird. Pit v merasm bi kesn amade hevalan xurekek xwe t xwarin. Kincre j dikanin hemu cins got bixwin, l bi xwe ser j nakin. Serjkirin kar kincsipyan e. Bawermendn esl heta ji wan were, p li kzikan ajeln biuk nakin, k nebin kujer ajelan. Lewra di w bawery d ne, k rojek d b, ev ajel (heywan) ruh mirovek di xwe de biparze.

 

Nelihevbunek hebe, y neheq divt bi amadebuna x lborna xwe bixwaze ji ber helwesta xwe ya xirap berdlek wek pezek kodek rap bide w kes neheq l buy. Li hevhatin di reek serxo ya pit vexwarina rab pk t.

 

zd bawer dikin, k pit mirin cihek rehety bo wan terxankirye. Ev ich gor helwesta mir dikane biuk an mezin be. Bimrin j d tkevin xewna heval merivn xwe xwestekn xwe bo wan pk bikin. Li roja qyamet bo ketina nav biht j bi ekn xwe di dest da d pewaz bikin. Veartina miryan sade ye. Bes kesn qedirgiran bi stran kilaman bo gora wan tn bi r kirin. Ji ber k yn kincre bi her away d biin biht, pit mirina wan, gir, durik, gil xemn li pey wan qedexe ye.

 

 

 

 

Qewaln zd dora sala 1850

 

 

Di avkanyeka sala 1857 an ( Bulletin historic-philologique ) li ser mir yn zd wisa hatye nivsandin: Dema spardina xak parek nan, hindek pere oyek dixin nav gora w. Mebesta xistina van titan bo nav gor eve: Gor bawerya zdyan du melek avdrya dery biht dikin. Nav melekek Munkr y din Nekir e. Ev her du melek pirsan ji ruh mir dike, ber k ew kes tkeve bihte. Heke ev melekan w kes layiq biht nebne, ew kes dikane bi nan pere wan melekan bertl bike. Ev j fde neke, dikane bi oy (dar) xwe y mirov kirine qebra w, li melekan xe bi zora o tkeve biht

.

zd hem yan li gundan yan di xanukeyan yan j di konan de nitecne (rudinin). Dema ji hla dijminan bn tehdtkirin, diin nav yan yan j di nav tehtn (yayn) ghatina wan zehmet da yan j di ikeftn tar de dijn, bona xwe ji dijminan bi parzin. Konn wan piran ren ji muyn bizanan hatine honandin. Dora konan bi gha dirryan t girtin. Kon yan dirjin yan j arqoz ne. Ajeln (heywann) xwe di navenda kon de bi ch dikin.

 

 

Serjimra zdyan hn di sedsala bor de, ango di sedasala 17an, bi 200.000 mirov dihat texmnkirin. Di civatek navxwey de dijyan. Dikanbun niha j dikanin ta 30.000 errvan derxin hol. Di nav xwe de bi hoz ern serbixwe parve dibin. Serokatyek git y hemuyan nne bil Mr ol.. L bel di demn nelihevbun x mezin navber dike nelihevbun ji hol radike. Hemu hoz divt bi ya x mezin bikin.

 

zd bi pirran li devern Culemerg, Cizr, yayn dora Dyarbekir li derdora Amedy dijn. Yn li derdora Amedy dijn, yn her naskir rumetd ne. Nav hoza wan xan e. Nav serok wan Mr e. Ev mr di heman dem da parzvan gora x Ad ye. Hoza, her tirs xof dixe dilan, hoza di navbera Musil u em Xabur li yay sincar akinc ye. Hindek ji v hoz serdarya ern rojava hindek j serdarya ern baur dikin. Ev hoz bi ten 6.000 errvann bi tifing amade dikin. Bil yn tifing gellek errvann wan yn bi tr j hene. Her wisa ekn wan yn wek r n xwar, kavkan .y. d. hene. Bi kavkanyan sekvann (nandarn) gellek ba in. Her iqas di nav yan de bidest nakevin, li berryan j errvanin gellek mrxas in. Tirs xof naxin hew dil karwanan, her wisa paayn Musil Bexdad j hefza xwe ji wan dikin. errek derkeve, pi pirran bi saya pere t bidawkirin.

 

Dema landina karwanan bes dest didin ser mal titn wan, l gellek caran hem karwanan j dikujin. Bi taybet ew kesn bi rutbeyn wek erf li ser nav Tirkan karwany dikin, bi xederyeke b hempa tn kutin.

 

Km zd yn di gundn her du alyn Zab de dijn, di hal xwe de ne landina karwanan nakin. Pir caran kesn dixwazin derbas hla din ya Zab bibib, bi kelekn xwe derbas dikin. Jyana debara xwe pirran bi zew xwedkirina ajelan dibornin.

 

Her iqas t gotin, k zd di err de muameleka gellek xirap bi Tirkan dikin, Garzon dibje, gor yasanasn Tirkan, zd sonda Xuda yeke Mihemed pxember w ye dixwin, ji ber v j wek xwed ol tn naskirin.

 

Mrn Kurdan, k her du hel j heman ziman, ango Kurd diaxivin, gellek qedr qmet zdyan digrin. Ji ber k errvann zd gellek jr mrxasin, mrn Kurdan hevaltya bi zdyan re gellek giranbiha dibnin. Lewra di err xwe y bona serxwebuna xwe ya li dij mrn din, pitgir ji wan dibnin, ji hla din j gund xulamn li dij wan rabin, mr bi alkarya van ervanan di tewne.

 

Dema err her du hl j, Tirkn Mihemed zd, bawer dikin, k bi mirina xwe d bibin ehd biin biht.

 

Gor t gotin, zarokn di err de bi dest keftine (wek hsr), difroin. Tirkn sunn Farisn , yn bawerya xwe bi El tnin, wek wezifa xwe dizanin, bermayyan perwerde bikin. Parastina prek zarokn Tirkan ji ber xencern wan nne. L dema Tirk prek zarokan wek dl bigrin, wan yan wek kole/xulam difroin, yan j li cem xwe dihlin.

 

Di danstendinn xwe yn bi Tirk Ereban re, ziman Tirk an Ereb, qas kanbun frbin, bikar tnin. Ew bi xwe nikanibin, yek hindek van zimanan dizanin, dikin navber.

 

xn zd pere heq dide wan kesn, k ji wan re name an fermann ji pa hatine, werdigerrnin, dixwnin, an ji paa re nivsek dinivsnin

 

 

Di hindek jdern din yn sedsala 19 an de behsa tkilyn Kurdn mesh Kurdn zd tn kirin. Hindek lkolner meshyn Kurdistan wek Nestur Yaqub bi regez Kurd nan didin. Bi taybet meshyn Nestur bi hoz ziman Kurd di tklyn xwe yn gelr de bikar tnin. Aynn xwe lbel bi ziman Sur (Aram) dikin. Di dan standinn di navbera Mesh zdyan de ola zd tesrek mezin li ser meshyan kirye.

 

Di kovara Ethnosie oder Ethnologie, Marburg-1854 ev yek bi v away hatye nivsandin:

 

Ola wan tevlihevyek bawermendya eytan ya nerrna Magyan, ya slam Krstyan ye. Lewra ew j rza tav digrin wek remza sa. Waftz li gel wan heye (zarokn xwe j) snnet dikin. Mirov dikan bje ew wek Druzn Toros ne. Wek din badetn wan yn vekir nnin.

 

 

 

 

Urmye, Tebarma kevn, goya cih ji dayikbuna Zerdet e. Ev der cihek Med bu. Lbel ji bona eytan badet nakin divt wek zd neyn dtin. Ew j dibjin, divt mirov neheq li eytan neke. Rojek d were, xda d rehma xwe l bne.

 

 

 

Bi v mebest cejna arema Sor li xk birayn zd hemu geln Kurdistan proz dikim.

 

 

 

Veys Aydin

 

 

 

avkan : Allgemeine Encyklopdie der Wissenschaften und Knste - Leipzig - 1838

  Ethnosie oder Ethnologie Marburg - 1854

  Melange Asiatiques St. Petersburg - 1859

  Wne: Kovara Globus arva min