Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

 

Di avkanyeka Alman ya 1861 de li gor agahyn skender Mun

 

 

KELA DIMDIM

 

 

 

Di malpera NETKURD da nivsek birz Tosin Red li ser KELA DIMDIM derket. Birz Tosin Red giringya berxwedana mrxasn kela Dimdim dike bangewaz li Kurdan dike, k li ser v berxwedan hn xebatn berfirehtir bikin sala 2008an bikin Sala Eposa DIMDIM.

 

Ez bawer dikim li ser sala berxwedana Emr Xan Lepzrn birz Tosn Red wek end avkanyn din yn li ser DIMDIM hatine nivsandin, a e. Lewra skender Mun y w dem wek mistearek salnama ah Ebbas nivsandye, bi xwe di dagirkirina KELA DIMDIM de amadeb dibje ev byer di sala sehan (sala kikan) de ango sala 1610-1611an de qewimye.

 

Di ber dest min xebateka Prof. Dr. Franz von Erdmann Alman li ser salnameyn skender Mun heye, k tda qala berxedana Emr Xan , EMR LEPZRN , dike. Ev nirxandina Prof. Erdmann li ser berhemn skender Mun di kovareka Alman ya sala 1861an de hatye apkirin. Nav kovar

 

Zetschrift der Deutschen Morgenlaendischen Gesellschaft e.

 

Nivsa Prof. Erdmann di clda 15.an de hatye belavkirin.

 


Wneya serrpela kovara navbor

 

 

Dyar e KELA DIMDIM hn ber slamyet hatye avakirin. Emr Xan li ser hymen (temeln) v kel kela xwe ava dike. Ji ber ku nave w kela kevn di nav Kurdan de hn j wek KELA DIMDIM t naskirin, pit avakirina kela bi dest Emr Xan nave w kel her wisa wek KELA DIMDIM dimne

 

 

Ber k ez dest bi byer roka rast ya DIMDIM bikim, dixwazim hinek agah li ser nivskar avkanya xwe, skender Mun, bidim xwendevann hja.

 

 

skender Mun k ye?

 

skender Mun di sala 1561an de ji dayika xwe bye. Muhtemelen cih jidayikbn Mun e ji ber v yek j re gotine Mun. Mirovek zana b ye. Ber bibe mistear ah Ebbas kar hisaban maly (defterdar) kiriye. Pit ku tkilyn xwe li gel hinek karmendn ah pde dibe, bi alkarya wan dibe karmend qesra (saltanata) Ebbas. Demek nde skender Mun dibe mistear ah ran ah Ebbas..

Nav pirtkn skender Mun , ango Tarx alem aray Abbas bn ji end cldan pk dihat.. Van pirtkan wek salname hatibn nivsandin.

 

skender Mun di gellek byern, k ew qal dike, bi xwe amade b. Her wisa di dagirkirina kela DIMDIM de j amade b.

 

Sala mirina w ne dyare, l bel gor nivsa w, di bidawanna salnama xwe de 70 sal bye.

 

 

Perok

 

Berxwedana kela DIMDIM li sedsala 17an, dor salnama skender Mun li sla 1610an de, di demeka nakok errn di navbera Osman Sefewyan de derbas dibe. Di w dem de, gellek caran hinek hz an hoz, yn pitgir hlek bn, kan bn, ji bona hinek nakokyan an j berjewendyn xwe derbas hla din bna li dij hla, k j veqetyab err dikirin.

 

skender Mun qala serlekerek Osman bi nav Muhammed Paa , k wek Qalenderoglu j t naskirin, dike. Muhammed Paa wek waly Hims t tayinkirin. L bel navbera w waly ber tk die. Ji ber v yek tev hzn mixalifn Osman, Celalyan, dibe. Li gellek cihan ri dibe ser avah lekern Osman. Osman her i leker dine ser w j, ser nakeve. Di heman dem de li dora Heleb Dyarbekir kesek bi nav Tr Tawl (1) li dij Osmanyan er dikir. Hzn w gellek bn. Muhammed Paa bi wan re tifaqek dike. Hem hzn Osman, yn ri wandikin, tkdiin. Osman bare dimne wezr serleker xwe Murad Paa, y li Austria di err de ye, bi nde tne dike serleker dij Kurdan Celalyan.

 

Murad Paa ber li dij hzn Kurdn Canbuladzadeyan (2) , k qas 20.000 errvann wan heb, err dike. Canbulazadeyan nikanin dij hzn Murad Paa bisekinin xwe diknin kela Heleb. Lbel Murad Paa bi artek mizin ri kela Heleb dike zora Canbuladzadeyan dibe. Pit ikstina serhildana Canbuladzadeyan, Murad Paa ri hezn Celal dike. Di v navber de Tr Tawl dimre. Biray Tr Tawl Mihemmed Beg bi 2.000 ta 3.000 errvan tev hzn Kalenderoglu dibe. Her wisa Sed Re j tev hzn Qalenderoglu dibe. Murad Paa 17 nsana 1608an hzn xwe li dij Qalenderoglu tevdigere. Qalenderoglu j bi emr serdarn xwe we Mihemmed Beg, biray Tr Tawl, Sed Re (Kara Said), Kurd Haydar Agacan, Pr Kekec Mihemmed, Husn Beg Ernawut, Numal El .y.d. li diji Murad Paa radiwestne. Her iqas hzen Kalanderoglu gellek caran zora hzn Murad Paa dibin, bi dek dolaban, Murad Paa arta Qalenderoglu ji hz dixe. Celal xwe ber bi Erzerom ve pade diknin.

Mizgefta Erzwerom dor sala 1840an

 

Murad Paa emir dine brahm Paa, k rya Celalyan bigre. brahm Paa bi 20.000 leker ri Celalyan dike. Celal mecbr dibin, derbas ran dibin. Hzn Osman derbas xaka ran nabin, lbel waly Erwan, k w dem di bin dara Osmanyande b, ji van byeran agahdar dikin. Qalenderogl demek di nav xaka Osman de dimne pit derbasbna hem hzn xwe ev j derbas ran dibe. Qalenderoglu, Husn Beg Ernawt wek nner xwe dine gel ah bi nivsek girdayya xwe bi ah re lan dike. ah Ebbas devera Celal l ne, ji wan re tahss dike emrek wek nner xwe bo Qalenderoglu bi r dike. Nav v nner tmaduddewle Hatim Beg b. ah Ebbas w tem kiri b, li rewa Celalyan temae bike, tespt bike, ka bi rast Celal d tkevin bin emr ah Ebbas an na. Heke er, ber Celalyan li Adirbeycan bi cih bike pa pk huzra w (ah Ebbas) bike. Bi gellek pere alav tmadddewle li gel andeke ah bir dikeve. Li end cihan bi tbar tn pawaz kirin

 

Ez dirj nekim

 

Ev andeya ah Ebbas digihje cem Celayan. skender Mun lsta ervann Celal derdixe. Gor v lst 12.605 Celal hatibn. 10.000 ji wan lekern sade bn. Yn din serdar, serleker emr bn. Celal daxwaz ji tmadddewle kirin, k dixwazin derkevin hizra ah. tmadddewle dixwest ber wan bi ch bike ber bi bihar wan teqdm ah bike. Celal ev pnyar qebl kirin. Celalyn lekern sade di qileyan de, emr, serdar serleker li avahyn dewletde hatin bi chkirin. skender Mun bi xwe j di van giftgoyande amade b. Li ser daxwaz skender Mun emrek bona desthilatdarn dewlet yn w dever bona bichanna htyacn Celalyan nivsand.

 

Leker serdarn Celalyan li devern cuda cuda hatin belav kirin. Qismek ji van Celalyan li devern Kurdan hatin niteckirin.

 

Hindek hozn Kurdan di dema ah Tahmasp yekem di bin serokatya Qeretac, k paan bi nav EMR XAN, hat naskirin, li dij Osmanyan errkiri b, xwe dab bin desthilatdarya Sefewyan. Sefewyan j, w wek emr naskiribn devera Urmye wek mulk dabn w. Pit mirina ah Tahmasp, Osman xwestin Adirbeycan txin bin desthilatdarya xwe. Serokek (emrek) hoza Biradost bi nav Mihemmed Beg di v errde pitgirya Osmanyan kir. Ser v yek paay Osman Mihemmed Beg Biradost kir Emr hoza Biradost sancaqa devera w. Emr Xan serokatya Mihemmed Beg qebl nekir. Demek di bin serokatya emrek Kurdan de ma. Demek j di bin emr waly Nehrewan Osman Paa de ma.

 

Emr Xan hem li dij Osmanyan hem li dij gellek hozn Kurd hzn din yn dever err kirye. Di errekde destek Emr Xan j bib. Ji ber v j nav w pir caran wek EMR OLAQ dihat bikarann. Gelo di kjan err de dest Emr Xan j by, di salnama skender Mun de ne dyar e.

 

Dema ah Ebbas ri bir ser Aderbeycan, Naxewan Erwan, ji bona ji dest Osmanyan derxe, Emr Xan xwe ghand ah Ebbas desthilatdarya w naskir. Li ser v yek ah Ebbas emrtya hoza Biradost da w bi rutba Xan. Urmye bo navenda dare xant devera Unu wek mulk da Emr Xan.

 

ah Ebbas p zan b, k dest Emr Xan di errde hatye jkirin. Emir da zrevanen xwe, da k destek zrn bi aqt amas xemiland ji Emr Xanre kin. Ji v dem pde Emr Xan wek LEPZRN j hat bi nav kirin.

 

Emr Xan bi edalet jrya xwe gellek nav deng bi xwe xist. Hinek hozn Kurd yn di bin desthilatdarya Osman de bn, xist bin emr xwe. Bi v away devera desthilatdarya xwe j fireh kir. Gor skender Mun, Emr Xan di dema xwe de yek ji navdartirn Emrn Kurdistan b. Ji ber nav dengbna Emr Xan gellek hoz malbatn mezin yn Kurdan xwe bi Emr Xanve girtin n ketin bin emr w. Gor skender Mun, Emir Xan bi v rmeta xwe hindek pozbilind b. Bi qawt rmeta xwe ya nuh die Selmas ba ah Ebbas. ah Ebbas j, devern Emr Xan xistib bin dest xwe, wek mlk texss Emr Xan kir.

 

Mun dibje, Emr Xan pit vegerra xwe bi hozn qizilbare ket tcareta snor. Ji bin re Emr Xan dixwest serxwebna xwe bidest xe. Bona v yek, gor Mun, Emr Xan dawa ji ah Ebbas kir, da destr bid, bo parastinas xwe pitevann xwe li cihek din kelak ava bike, ji ber k kela w ya niha kevne tra htiyacn w nake. ah Ebbas ev destr da Emr Xan. Cih kel 3 parasang (3) dr Urmye b Emr Xan li ser girek/yayek dest bi avakirina v kel kir. Ev ciha nzk darexana Emr Xan Lepzrn b.

 

skender Mun dibje, Gor agahyn Kurdan, ber hatina slamyet li heman cih kelek bi nav DIMDIM heb. Ev t v watey, k kela Dimdim ber sedasala 7an, ango belabna slamyet hatye avakirin. skender Mun di v derbarde titek din nabje. Lbel ji v agahya Kurdan dyare, k ev kela ber slamyet ji hla Kurdan ava bye. Di hindek avkanyn erdngarn Ereb Faris wek Ebulfeda, taxr .y.d. qala hozn Kurd li Adirbeycan, Urmye cihn din hatye kirin.

 

 

Emr Xan ria arta ah Ebbas ser kela DIMDIM

 

Emr Xan li ser hmn v kela kevna Kurdan bi kela xwe ava dike. Nav kela w j di nav Kurdan de wek nav kela kevn a Kurdan DIMDIM dimne.

 

Waly Tewrz (Tebrz) Pr Budak Xan, neyar Emr Xan b. Gellek fesadya Emr xan li gel ah Ebbas dikir. Pr Budak Xan ji Ebbas re goti b, Emr Xan v kel ava dike, k li dij ah err bike serxwebna xwe lan bike. Li ser v derew, ah ebbas emir da Pr Pudak, k kesek bine ba Emr Xan fermana qedexekirina avakirina kel pk bike. Pr budak hem xeber dine Emr Xan hem j gefan l dixwe. Emr Xan guh nade Pr Budak avakirina kel xelas dike. Emr Xan ji hlek din gellek emrn Kurdan ji dora Urmye tne li nav kel nitec dike ek (sleh) dide wan. Yek ji wan kesan Xell Ebdal Megr, neyarek naskir y Ebbas b.

 

Mun dibje, Emr Xan, bona xapandina ah Ebbas, end caran rmeta xwe nan ah daye, lbel di bin re, amadekarya xwe y bergiry kiriye. Munj di berdewam de dinivse, k Emr Xan ji bal xwe gly Pr Budak li gel ah Ebbas kirye.ah bawer bi agahyn Emr Xan tne. ah Ebbas di bersiveka nvsk de bo Emr Xan beyan dike, k w, ah Ebbas, Pr Budak Xan ji waltya Tewrz girtye andye deverek din. ah Ebbas dibje Min Hesen Xan kir na Pr Budak. Di heman nivs de ah Ebbas ji Emr Xan daxwaz dike, d bi v waly nuhre, ango Hesen Xan, di atyde bij. Heke pirsgirken Emr Xan hebe, divet ya ew bi xwe, an kurrek xwe bi 200-300 suwaryan bine gel w, k pirsgirk kanibin bi giftgo btin areserkirin.

 

Mun dibje, her i ah Ebbas beramber Emr Xan efdar bi rehm b j, Emr Xan dev ji lstikn xwe berneda. skender Mun dewam dike: Dema Hesen Xan emrn din yn qizilba bi Mihemmed Xan Celalyn dinre ber bi cih nitecbna Celalyan bi r ketin, (Emr Xan) du hesp wek dyar and. Hespek ji bo Hesen Xan y din ji bo Mihemmed Xan. (Emr Xan) ji ber nehatina xwe dawa lborin kir da nasn, k 7000-8000 Celalyn bawerpnay di nav civata Hesen Xan de heye ji ber v yek nehatye. L ew paan bi civatek leker li p wan were. Hesen Xan di bersiveka nivsk de bo Emr Xan dibje, k ew zaten ji Urmye derbasbin d evek nezk Emr Xan bimne. W ev her du d kanibin r bi r li ser v mijar j biaxivin.

 

skender Mun bi v mebest j li Emr Xan digre d dibje, Emr Xan v rmeta Hesen Xan j paguh kirye. Lewra dem hzn peng yn Hesen Xan ji nzka kela Emr Xan derbas dibin, hindek endamn hoza Biradost ji kel dibezin ri van lekeran, k piranya wan Celal ne, dikin. Di v err de 2 Celal tn kutin endn din birndar dibin. Dema Hesen Xan agahdar err dibe, emr dike, k err b rawestandin. Konn xwe bona bhnvedan j bi qas nv parasang dr kel dan. Mun wek deng xwedy xwe dinivsne, k Kurdan ji gellek hlan konn Hesen Xan civata w bi top tiving gullebaran kirine. Li swr pirsyara Hesen Xan, gelo Emr Xan bo i wisa dike, Emr Xan dawa lbornn vala (Mun) dike. Fermana Kurdan derdikeve. skender Mun dibje Li ser van rian err her ge b Mihemed Xan, serok Celalyan li ser bingeha fermana hem Kurdan ser hilda rmye xist dest xwe.

 

 

Wneyek errvann Kurd li dor sala 1820an

 

 

Li ser raporta Hesen Xan, ah Ebbas tmadudewle Hatim Beg dine Urmye. Ji w re dibje, lkolnek bike, gello ev mesela der dora Emr Xan i ye? Heke zehmet dernekeve, gor tecrbeyn xwe Emr Xan ceza bike. Kela w hilwene bi erdve bike yek. Dever mulkn Emr Xan di nav Celalyan de parve bike. Lbel bi ertek, k hem Kurd bn qirrkirin ah Ebbas di temkirina xwe de dewam dike: Heke tu bi v away bi ser neket, (ango te nikanb Kurd qirrbikira), li rya ermezarkirina Emr Xan bigerre, da ku Emr Xan dsan li min rmet bigre. Heke rmet girt, w dem Celalyan bine cihn wan zivistan li wir nitec bike. ah Ebbas birrek pere ek titn din dide Hatim Beg skender Mun j wek byernivs, an karmend nivs dide bin emr tuatuddewle Hatim Beg. Bi vi ikl skender Mun dibe ahid dagirkirin hilweandina Kela Dimdim qetilkirina Kurdan,

 

timatuldewle Hatim Beg hin li ser rya Urmye evek dimre. La w dinin Tewrz. Di heman ev de Mihemed Beg Bigdel Samel dikeve na Hatim Beg serdarya ria ser kela Dimdim dike.

 

skender Mun nivsa xwe ya ser hilweandina kela Dimdim bi van rzan bi daw tine:

Ev hem bi ikestina Emr Xan destbirayn w bi daw hat. Ev byer sala sehan 1019 (1610-1611) qewimye.

 

skender Mun gellek helbest j nivsandye. Yek ji wan helbestan li ser Kela zeptkirina w nemimkun, Kela Dimdim e.

 

Min li ser berxwedana Emr Xan Lepzrin, Efsana DIMDIM pirr nenivsandan. Lbel hvdarim min bi belavkirina berhema skender Mun li ser peroka err dij Emr Xan Dimdim bona xwendevan lkolneran xizmetek bik kir.

5.06.2007

 

Tbn :

•  Tr Tawl mihtemelen Kurde li devera Heleb Dyarbekir di saln 1600an de li dij Osmanyan err kirye.

•  Canboladzadeyan ro wek Canpolat tn naskirin, niha li bakur Libnan nitecne.

•  Parasang teqrben 4 KM ye.