CUHÎ, KURD EREB

Di navbêra 1941 – 1952

- 2-

Wergera ji tîpên Erebî bo Latînî: Veysî Aydin

Nivîskar: Motî Zakên

Wergera bo Kurdî ya tîpê Erebî: Amîr Tahir

Çavkanî: Kovara Metîn - jimara 148

Hejarî û belengazîya Cuhîyan li gund û bajarên Kurdistanê

Yusiv Gamlyêlî ji Dihokê dibêje, ku bi dirêjîya kodtaya El Geylanî di mawê vê qonaxa Hîtlerî da wekî ew bi xwe na lêdidanît, Cihuyên Kurdistanê keftine ber rehma rêjimeka neyar û eşîretan da, ku bê sebrana li hîvê bun mivayî ji vê delîva bênvedana deselatê bibînin. Daxwaz ji revenda Cihu li Dihokê hatibu kirin, ku bihayê 100 lîrên zêrî bacê bidin û tirsa koştarekê di dilê Cihuyan da bu. Babê Gamlyêlî, ku serhaxam bu, çubu Seîd Axayî bibîne.

Wana gotubuyê, ku divêt Cihu 100 lîrên zêrî bînin. Cihuyan pare nebun. Hejar (feqîr) bun. Hinekan kanîbun bacê bidin. Lê behra pitir ji % 90 nikanîbun. Pêdivî bu her yek ji me 100 lîre dabana. Eger na, Cihu têne kuştin. Her wê şevê eşîret hatin û divîya hêrişê bikin û Cihuyan talan bikin.

Sason Neum ji Dihokê di gel Dawud Selman û haxam Şêtov ji wan nuneran bun, ku ji layê qeymeqam ve di mawê kêşa Reşîd Elî da hatibune bingeheştkirin. Nadî Hurmez yê qeymeqam gotubuyê ku „fermanek ji Bexdad hatîye, her Cihuyek divêt kêmîyeka zêran bide. Wî maweyî (mihleta) sê ta çar rojan dabuyê, kî vî birrê zêran xirvekin. Wana hemî revend agahdar kiribun û civata piyayên ayînî dest bi nivêj û rojîyan kiribu, da ferman bihête ladan. Xoşbextane du sê rojan piştî hingê Reşîd Elî hatibu labirin.

Yusiv Gamlyêlî dinivîse, ku wisa diyarbu, ku beşekî eşîreta Doskî ya Seîd Axa û hinek endamên eşîreta Ferhan Axayê Reşîd Axa û Mistefa Bêsivkî (Babê Selîmê Mistê) hez dikirin, hêriş bibine ser Dihokê û Sindurê. Yusiv Gamlyêlî dibêje, ku wan divîya mifa ji vê seruberên li serdemê ji hikumeta Reşîd Elî peyda buyî, werbigrin û Cihuyan bikujin û talan bikin. Babê Yusiv Gamlyêlî bo Seîd Axayî gellek pare weku bexşîş di gel xwe de bir. Û Axa wê şevê nehêla çi xirabî bighête Cihuyan. Babê Yusiv Gamlyêlî êvara cejna şavuyotê her bi wî awayî çubu qeymeqam bibîne. Wê şevê tu rudan nehatibun pêş.

„Her çende, roja paştir qeymeqam gazî babê min kir.“, da bibêjê, ku „ Reşîd El Geylanî yê hatîye kuştin û rejîmeka Birîtanî hatîye damzirandin. Hun nabe êdî bitirsin.“ Eve bo Cihuyan cihê dilgermîyê bu. Babê min kefîyek di destê da hat û kire hawar: „ Gelî Cihuyan, Êdî netirsin!„ Paşê çu kinîsê, cihê ku hemîyan cejna şavutoyê pîroz dikirin. Bi rastî cejn bu roja şadî yê, dilgermîyê û kameranî yê.

Zaxo

Di mawê desthilatdarîya Reşîd El Geylanî da hikumetê daxwaza birrek mezinê zêran ji Cihuyên Zaxo kiribu. Mialim (mamoste) Îbrahîm ji Zaxo bîranîna xwe wisa vedigre: „ Du heyva piştî cejna qîyametê kodtayek hate kirin û bangewazîya Cihuyan hate kirin. Babê min endamê şandeke Cihuyan bu. Gotê „hezar misqalên zêrî bînin.“ (Her misqalek 4,05 giramin). Cihuyan panzdeh roj bo xirfekirina vî zêrî hebun.

Endamên komîtê dest bi danustendinên xwe kiri bun. Lê ne dizanî vî barê giranî ji nişkekê ve bi çi awayî li ser hevdu parvekin. Nêzîkî cejna şawutoya Cihuyan , qaymeqamî gazî wan kiri bu û ji ber vêknekirina wan û pêçênebuna wan di komkirina zêrê daxwazkirî da mawê wan bo hefteyeka dî kiribu. Mawekî kêm piştî şikestina kodtayê Reşîd Elî revî bu û peyamek hatibu hinartin bi nav u nîşanên „Alxa“. Haya Gavîş çar serhatên Cihuyên Zaxo li dor tirsa vê qonaxê vedigerrin. Bîra Mordexayî Sado yî tê, ko dema daxwaz ji Cihuyan hatîye kirin, kêmîyeka mezina zêrî (du ya deh kîlo) bidin, ew di nav xwe de bi şerdef çubun. Bîra Haya Gabê tê, ko ji wan hati bu xwestin, nêzîkî şeş kîloyan zêr di mawê sê rojan de bînin yan jî Cihu tên kuştin. Cihuyan divîya zêrên jinên xwe jê bistînin. Wan fermana rojîyeka giştî bo maweyî sê rojan da bu û li dawîya rojîyê Reşîd Elî şikesti bu u fermana sitandina zêrê jî hati bu vegerrandin. Bîra Salih Quluyî tê, kî daxwaza nezîkî hezar giramên zêr hatibu kirin. Her di wî demî da wan mezinên civatê kirine zîndanê, ji wana jî Moşê Gabayê muxtar heta birra pare hatîye dayin. Gorî bîrhatinên Selam Gaba daxwazîya nêzîkî 2000 giram zêr hatibu kirin. Ew gellek dakokîyê li ser wê çendê dike, ku reftara qeymeqamî gellek di gel babê wî Moşê Gabayê muxtar baş buye û wî mawekî bo xirfekirina pare bidê. Çunkî du wê bawerî dabu, ku kodta dê têk biçe.

Rûdanên naverasta sala 1941ê hestê êmnahîya Cihuyan hejand. Gavîş Haya, ku hevdîtin di gel komeka Cihuyên Zaxo kiri bu, ragîhandibu, ku tevnekê civakî û navxweyî yê bi dirêjîya çendîn cîlan dihate vehandin bo cara yekê u çendîn salan hate birrîn. Her wisa raporteka beşê koçberîya xortan ya ajansa Cihuyan li Bexdad li serê meha nîsana sala 1942an dibêje: „ Min wisa didît, ku Cihu ketibune metirsîyeka mezin da û di hoşyarîyê da hişyar bun. Wan çi bawerî bi hevalên xwe yên Îraqî û heta Birîtanî jî nema bu. Ew gellek reşbîn bun. Çunkî çi berpirsekê Îraqî xwe lê nekiribu xwedî yan ji wê çenda di koştarê da bi serê wan hatî, kesê daxwaza lêborînê jê nekiribu û kesê bêzarîya xwe dernebirrî bu.

Koysancaq

Wesa dîyare, ku 600 Cihu li sala 1947an li Koysancaq dijîyan. Li sala 1950yê jî li bajarê Koysancaq 50 malbat dijîyan. Li sala 1941ê li dema kotdaya Reşêd Elî Geylanî nêzîkî 3000 Misilmanan çardora malên Cihuyan dagîr kiribun. Cihuyan dukanên xwe girtibun û di malên hevdu da xirvebibun. Îsraîl Şomêr ji Koysancaq wisa vedigre, ku polîsan nikanîbu di hewaran Cihuyan de were. Lê hevalekî wî yê Misilman berev mala Şêx Mella Xwêzî bezya bu, da wî rewşa xiraba hevalên xwe hinartibun, da li hember koma xelkê berevanîyê ji mala Îsraîl Şomêrî bikin. Îsraîl Şomêr wisa vedigre, ku 18 zilam hatibune mala wî û li ber pencera mala wî û çardorên xanîyê wî rawestabun. Çekên xwe sîyarkiri bun, ku kesekî ji xelkê kevirek bavêjta, dihat kuştin. Sason Ha dibêje, ku cêgirê rêvebirê polîsan hezdikir, harîkarîya Cihuyan bike. Lê kesê xwe nekiribu di gel wî. Ew kesên di hawara Cihuyan de hatin, Kake Zîyad u Mela Xwêz bun. Wan zilamên xwe hinartibun dev cîranên xwe yên Cihu, û hinek ji wana li ber derazînka malên Cihuyan rawestabun û agahdarîya koma xelkê kiribun, ku çi azarê negihênin Cihuyan.

Rengvedanên damezirandina dewleta Îsraîl

Kawadnên Cihuyan li Îraqê piştî damezirandina dewleta Îsraîlê 14 gulana 1948an xirabtir dibe. Girjî di navbera Misilmanan û Cihuyan de zêdetir dibe. Di wê demê de ku Erebên Îraqê û yên welatên din xwe yekkiribun, da şerrê Cihuyan li Felestîn bikin. Li tebaxa 1948an perlamana Îraqê “Sehyonîzm” li ser benda 51 ji yasa sizadanê jêlkir. Mil bi milê komunîzmê di lîsta wan bizav û îdolojîyan de dana, ku emnahîya Îraqê dixiste metirsîyê. Sizayê wê digihîşte sêdaredanê jî. Leşkerê Îraqê dest bi hinek guherrînan kir ku bi başî rengvedana wê qonaxa taybet bun. Serbazên Cihu divîyan ji serbazên dî yên Îraqê bihête cudakirin, divîya çekê xwe danaba û çunaba kempên kar. Desthilatdarên berpirs û pledarên leşkerî û polisên binyat Cihu kirn der. Di nav xelkêde bo Felestînîyan bêş dihat kirin û Cihuyan jî pare didan. Belkî ji bo ku xwe ji gumanên berbelavên xelkê di rasta xwe de vedizin.

Cihuyên Kurd peywendîyên xwe di gel cîranên xwe yên Misilman heta berî tundbuna girjîyan di navbera Ereb û Cihuyan li ser Felestînê û şerrê 1948an peydabuna dewleta Îsraîlê bi baş dihat helsingandin. Haya Gavîş pirsîyar ji 12 Cihuyn kirîye, ku wisa vedigrin: Peywendîyên Cihu û Misilmanan heta dawîya şerrê duwemîn ya cîhanê baş bun. Jêderên Cihuyan du rudanên serekî weku girîngtirîn egerên têkçuna van peywendîyan nîşan dikin. Mecîd û Hêrtêl Gab, ku xêzanên wan li Akrê gellek navdar û cihê rêzgirtinê bun, dibêjin, hebuna nazîyên Elmanî li Îraqê di mawê şerrê duhemîna cîhanê de egerê guherrîna reftara xelkê di gel Cihuyan bu. Damezirandina dewleta Îsraîlê werçerxaneka din di serederîya rasta Cihuyan de kir. Ew jî dema neyarên Cihuyan li Kurdistanê dijî Cihuyên nav xwe rabune ser xwe. Sason Ne¨um ji Dihokê piştrast dike, ku peywendî di navbera civatan berî peydabuna kêşa Felestînê baş bun. Ew behsa kerb û gefan, tawanbarkirinên bê bingeh û vêkolînên polîsî di rasta Cihuyên sivîl de dike. Yusiv Gamlyêlî ji Dihokê dibêje, ku piştî damezirandina dewleta Îsraîlê tirs û nîgeranên Cihuyan û şayanên Misilmanan di êşandina wan da zêde bibun. Berev Dihokê koçber bibun. Ew dibêje, “peywendî di gel Kurdên Misilman heta berî navnivîsînê ji bo koçberîyê berev Îsraîlê û paşgezbuna ji regeznama Îraqê jî baş bu. Piştî hingê wan dijatî ya me kir. “ Bi dîtina Ne¨um û Harun Ne¨um ji Zaxo, ku berev Bexdad koç kiribun, kêşe di gel Misilmanan di gel peydabuna kêşa Felestînê hatine guherrandin. Mordexaî Sa¨do ji Zaxo jî dibêje: “ Peywendî di gel Kardan gellek baş bu. Heta berî damezirandina dewleta Îsraîlê em wekî bira bun. Piştî hindê xendekek ket navbera me. Kesek ji me ne dikanî behsa dewleta Îsraîlê bike. Çunkî wê me bi Seyhonîzmê tawanbar bikirana.

Kawdanên Cihuyan xirabtir dibin

Pênc salên dawîyê ji hebuna Cihuyan li Kurdistanê vir de salên xwenîşandanên dijî dewleta Îsraîlê û biryara têkdana seruberê Cihu yên navxweyî bun. Yek ji dirûşmên xwenîşanderan “Bimre Cihu” bu. Rojekê berî ragîhandina dewleta Îsraîlê li 14 gulana 1948an hikumeta Îraqê barê qanuna urfî li seranserê Îraqê ragihand û her core xirfebunek yan helgirtineka çekan bo Cihuyan qedexe kir. Eve qonaxeka girjîyê bu. Her çende Goyê wisa dibîne, ku girjî li cihên din yên Îraqê zal dibun, ji bilî Kurdistanê, ku xelkê wê hevdilîya xwe beramberê Cihuyan derdibirrî. Mêîr dibêje, ku ji edgarên vê qonaxê nemana bawerîyê bu li dev Cihuyan û tirsa hinekan ew bu, ku neke rudanên sala 1941ê dubare bibana yan jî ji wê jî xirabtir lê bihata. Cihuyên Zaxo dibêjin, ku peywendîyên baş di gel Kurdan hebun. Kurdan rêz li wan digirt. Lê Gabîyel Lanyado dibêje: “ Piştî damezirandina dewleta Îsraîlê jîyan gellek dijwar bu û Cihuyan berev Bexdad barkirin. Ji wê derê alîyetek peyda dikirin, ko pê bi qaçaxî derbasî Îranê û ji wir jî derbasî Îsraîlê bibin...

Wekî li serî dîyar buye, behra pitir şahidên Cihu amaje bi wê çendê dikin, ku damezirandina dewleta Îsraîlê hokarekê serekê guherrandinê di peywendîyên wan da di gel cîranên yên Kurd bun. U egerên din jî bi taybetî zîyan gîhandine têkilîyên Misilmanan û Cihuyan li Kurdistanê. Ya yekê hatina penaberên Felestînê bo Îraqê û Kurdistanê, ku hestê giştî yê xelkê dijî Cihuyan azirand. Wekî mamoste Îbrahîm ji Zaxo dibêje: “Rojekê Felestînîyek, hecîyek û mûftîyek hatin Zaxo û dest bi heweka dijî Cihuyan kirin û digotin ka çawa Cihuyan Felstînê dikuştin.”

Ne¨um Ne¨um ji Zaxo digot, berev sala 1940an du sê tundrewên Feslestînîyên aware hinek jurên Cihuyan kirê kiribun. Yek ji wan Felestînîyan li dev bavê Ne¨um akincî bibu. Li ser wan bu, her roj xwe nîşanî rêvebirîya polîsan daba. Lê rojekê yek ji wan berze bu. Bi duv bayê zarokînîya xwe ve, Ne¨um çubu jura kabirayê Felestînî û wenegireka nu dîtibu u dest dabuyê. Lê babê wî ferman dabu yê ku wênegirê dîne wî cihê jê rakirî. Polîsan lêkolîn di gel Cihuyên kirêçî kiribun, da bizanin, ka ew awareyên Felestînî ku ve çûne.

Egera duhemîn ya tundbuna dijwarîyên dijî Cihuyan beşdarîya supayê Îraqê di şerrê Ereb û Cihuyan de li sala 1948an li Felestînê bu. Yusiv Gamyêlî ji Dihokê dibêje: “Beşdarîya supayê Îraqê di şerrî da û encamên wê yên xirab bo Îraqîyan tundî û fişar li ser Cihuyên Îraqê zêdetir kiribu.

“ Piştî şerrê 1948an yê ku Îraqî beşdarî tê de kiribun û hatibun kuştin, em keftin bin guvaştineka tund û tîreka kujek. Bi rastî, em hemî dema di bin guvaştinê de bun. Lê berî şerr azadîya me ya axaftinê pitir bu. Em bi şev li çayxanan kom di bun. Lê piştî şerr her di gel tarîbuna asmanî li dewrên demjimêr 20.00 yan 21.00 me dudu-dudu yan sisê-sisê û bi lez qesta malên xwe dikir. Kes nediwêra bi tenê were û biçe. Kawdan bi rastî ne xoş bibun. Piştî şerrê sala 1948an li bazaran xeber digotine Cihuyan û tîvlên şitî di pîremêrên Cihu werdikirin.”

Yazî, jina mamoste Îbrahîm e û li dema çavpêkeftinê di gel wî ya berhev bu. Bîra wê li kesekî Zaxoyî dihêt, ko beşdarî di şerrê Felestînê de kiribu: “ Hecî Medo yek ji cîranên mamê min Morax bu. Piledarekî supayê Îraqê bu. Gotibu dayika xwe: ¨Jinên Îsraîlê beşdarî di şerr de kir. Lewma hêza me ya bergîrîyê lawaz bun.¨ Ji jinmama min jî gotibuyê: ¨ Dê bila we du ji wana (bo cihêlên me) di gel xwe anîbana...

Dayik u bab hewla kêmkirina tirsa zarokên xwe didin

Jêderên zardevkî û nivîsî kokin li ser tirsa li dev Cihuyên Kurdistanê ji belayeka gengaz peyda buyî. Ew tirs bo wan gotgotkên li ser çarenivîsa wan dihat belavkirin, pitir lê dihat, serhatîya bihê her wekî yên berê ji navendên sivîlên Kurdên curewcure hatiye wergirtin û wê tirsê bo me dinexşîne li dev Cihuyan ji cîranên wan ji hikumetê peyda buyî. Vîktor Baroxî ji Hewlêrê serhatîya gavên tirseka mezin li dev revendên Cihu li bakurê Îraqê vegerraye.

Ew roja me biryar daye koçberî Îsraîlê bibin. Dema damezirandina dewleta Îsraîlê hat ragîhandin, Ereb û xelkê Necihu reftara xwe di rastîya me da guhertin. “Hun bo çi diçine Îsraîlê? Heke wisa be, emê we bikujin.” Rojekê li dora malan zîvirrîn û fermana dernekeftina ji malê ragîhandin. Kirin gazî: “ Her kesekî mala bi cih bihêle, dê were kuştin.” Em li malê bun û digirîyan. Wan digotin, ji demjimêrekê ta du demjimêran dê me hemîyan bikujin. Em digirîyan û me zad nedixwar. Me rojî digirt. Ma me pê çi dibu? Dayik û babê min di xema yên piçuktir, yên salên wan di navbera du ta çar salan, de bun. Me li qatê yekê saxobek (sindoqa nan) hebu. Babê min ez û birayê min kire tê da. Wî me di saxobê de veşart û nan danî ser me. Got me : « Eger wan me kuştin û çun, hun derkevin û berev cihekî hun kani bin, biçin û xwe qurtal kin. Eger em bimrin, divêt hun sax bimînin. Em di xema we da ne. » Em digirîyan. Em di van rudanan de hîç nedigihîştin. Wan me veşart u gotin : « Ne axivin.Dema hatin me bikujin, girî nekin. Hîç tiştekî nekin û bêdeng bimînin. Ew we li vir nabînin. » Wan digot : « Hun divêt bimînine sax. Belkî hinek mirovên me jî sax bimînin. Hun divêt biçin dev wana.” Lê tiştek nebu. Xwedê li me hat rehmê. Ew nehatin me bikujin. Dayik û babê me, me ji saxobê anî der û dilşad bun. Em bextewar bun. Em hemî li dor hev xirfe bun. Gotin me:“ Wan me nekuştin. Wan Cihu nekuştin û paşxistin. Lê em nizanin heta kînga. Em dilşad bun û me sipasîya xwedê dikir, kî me ji mirinê rizgar kir.” Tirsa revendên Cihu li gundan gellek mezin bu.

.... Dumahik heye



	Veysî Aydin VeysiAydin@gmx.de CUHÎ, KURD EREB Di navbêra 1941 – 1952 - 2- Wergera ji tîpên Erebî bo Latînî: Veysî Aydin Nivîskar: Motî Zakên Wergera bo Kurdî ya tîpê Erebî: Amîr Tahir Çavkanî: Kovara Metîn - jimara 148 Hejarî û belengazîya Cuhîyan li gund û bajarên Kurdistanê Yusiv Gamlyêlî ji Dihokê dibêje, ku bi dirêjîya kodtaya El Geylanî di mawê vê qonaxa Hîtlerî da wekî ew bi xwe na lêdidanît, Cihuyên Kurdistanê keftine ber rehma rêjimeka neyar û eşîretan da, ku bê sebrana li hîvê bun mivayî ji vê delîva bênvedana deselatê bibînin. Daxwaz ji revenda Cihu li Dihokê hatibu kirin, ku bihayê 100 lîrên zêrî bacê bidin û tirsa koştarekê di dilê Cihuyan da bu. Babê Gamlyêlî, ku serhaxam bu, çubu Seîd Axayî bibîne. Wana gotubuyê, ku divêt Cihu 100 lîrên zêrî bînin. Cihuyan pare nebun. Hejar (feqîr) bun. Hinekan kanîbun bacê bidin. Lê behra pitir ji % 90 nikanîbun. Pêdivî bu her yek ji me 100 lîre dabana. Eger na, Cihu têne kuştin. Her wê şevê eşîret hatin û divîya hêrişê bikin û Cihuyan talan bikin. Sason Neum ji Dihokê di gel Dawud Selman û haxam Şêtov ji wan nuneran bun, ku ji layê qeymeqam ve di mawê kêşa Reşîd Elî da hatibune bingeheştkirin. Nadî Hurmez yê qeymeqam gotubuyê ku „fermanek ji Bexdad hatîye, her Cihuyek divêt kêmîyeka zêran bide. Wî maweyî (mihleta) sê ta çar rojan dabuyê, kî vî birrê zêran xirvekin. Wana hemî revend agahdar kiribun û civata piyayên ayînî dest bi nivêj û rojîyan kiribu, da ferman bihête ladan. Xoşbextane du sê rojan piştî hingê Reşîd Elî hatibu labirin. Yusiv Gamlyêlî dinivîse, ku wisa diyarbu, ku beşekî eşîreta Doskî ya Seîd Axa û hinek endamên eşîreta Ferhan Axayê Reşîd Axa û Mistefa Bêsivkî (Babê Selîmê Mistê) hez dikirin, hêriş bibine ser Dihokê û Sindurê. Yusiv Gamlyêlî dibêje, ku wan divîya mifa ji vê seruberên li serdemê ji hikumeta Reşîd Elî peyda buyî, werbigrin û Cihuyan bikujin û talan bikin. Babê Yusiv Gamlyêlî bo Seîd Axayî gellek pare weku bexşîş di gel xwe de bir. Û Axa wê şevê nehêla çi xirabî bighête Cihuyan. Babê Yusiv Gamlyêlî êvara cejna şavuyotê her bi wî awayî çubu qeymeqam bibîne. Wê şevê tu rudan nehatibun pêş. „Her çende, roja paştir qeymeqam gazî babê min kir.“, da bibêjê, ku „ Reşîd El Geylanî yê hatîye kuştin û rejîmeka Birîtanî hatîye damzirandin. Hun nabe êdî bitirsin.“ Eve bo Cihuyan cihê dilgermîyê bu. Babê min kefîyek di destê da hat û kire hawar: „ Gelî Cihuyan, Êdî netirsin!„ Paşê çu kinîsê, cihê ku hemîyan cejna şavutoyê pîroz dikirin. Bi rastî cejn bu roja şadî yê, dilgermîyê û kameranî yê. Zaxo Di mawê desthilatdarîya Reşîd El Geylanî da hikumetê daxwaza birrek mezinê zêran ji Cihuyên Zaxo kiribu. Mialim (mamoste) Îbrahîm ji Zaxo bîranîna xwe wisa vedigre: „ Du heyva piştî cejna qîyametê kodtayek hate kirin û bangewazîya Cihuyan hate kirin. Babê min endamê şandeke Cihuyan bu. Gotê „hezar misqalên zêrî bînin.“ (Her misqalek 4,05 giramin). Cihuyan panzdeh roj bo xirfekirina vî zêrî hebun. Endamên komîtê dest bi danustendinên xwe kiri bun. Lê ne dizanî vî barê giranî ji nişkekê ve bi çi awayî li ser hevdu parvekin. Nêzîkî cejna şawutoya Cihuyan , qaymeqamî gazî wan kiri bu û ji ber vêknekirina wan û pêçênebuna wan di komkirina zêrê daxwazkirî da mawê wan bo hefteyeka dî kiribu. Mawekî kêm piştî şikestina kodtayê Reşîd Elî revî bu û peyamek hatibu hinartin bi nav u nîşanên „Alxa“. Haya Gavîş çar serhatên Cihuyên Zaxo li dor tirsa vê qonaxê vedigerrin. Bîra Mordexayî Sado yî tê, ko dema daxwaz ji Cihuyan hatîye kirin, kêmîyeka mezina zêrî (du ya deh kîlo) bidin, ew di nav xwe de bi şerdef çubun. Bîra Haya Gabê tê, ko ji wan hati bu xwestin, nêzîkî şeş kîloyan zêr di mawê sê rojan de bînin yan jî Cihu tên kuştin. Cihuyan divîya zêrên jinên xwe jê bistînin. Wan fermana rojîyeka giştî bo maweyî sê rojan da bu û li dawîya rojîyê Reşîd Elî şikesti bu u fermana sitandina zêrê jî hati bu vegerrandin. Bîra Salih Quluyî tê, kî daxwaza nezîkî hezar giramên zêr hatibu kirin. Her di wî demî da wan mezinên civatê kirine zîndanê, ji wana jî Moşê Gabayê muxtar heta birra pare hatîye dayin. Gorî bîrhatinên Selam Gaba daxwazîya nêzîkî 2000 giram zêr hatibu kirin. Ew gellek dakokîyê li ser wê çendê dike, ku reftara qeymeqamî gellek di gel babê wî Moşê Gabayê muxtar baş buye û wî mawekî bo xirfekirina pare bidê. Çunkî du wê bawerî dabu, ku kodta dê têk biçe. Rûdanên naverasta sala 1941ê hestê êmnahîya Cihuyan hejand. Gavîş Haya, ku hevdîtin di gel komeka Cihuyên Zaxo kiri bu, ragîhandibu, ku tevnekê civakî û navxweyî yê bi dirêjîya çendîn cîlan dihate vehandin bo cara yekê u çendîn salan hate birrîn. Her wisa raporteka beşê koçberîya xortan ya ajansa Cihuyan li Bexdad li serê meha nîsana sala 1942an dibêje: „ Min wisa didît, ku Cihu ketibune metirsîyeka mezin da û di hoşyarîyê da hişyar bun. Wan çi bawerî bi hevalên xwe yên Îraqî û heta Birîtanî jî nema bu. Ew gellek reşbîn bun. Çunkî çi berpirsekê Îraqî xwe lê nekiribu xwedî yan ji wê çenda di koştarê da bi serê wan hatî, kesê daxwaza lêborînê jê nekiribu û kesê bêzarîya xwe dernebirrî bu. Koysancaq Wesa dîyare, ku 600 Cihu li sala 1947an li Koysancaq dijîyan. Li sala 1950yê jî li bajarê Koysancaq 50 malbat dijîyan. Li sala 1941ê li dema kotdaya Reşêd Elî Geylanî nêzîkî 3000 Misilmanan çardora malên Cihuyan dagîr kiribun. Cihuyan dukanên xwe girtibun û di malên hevdu da xirvebibun. Îsraîl Şomêr ji Koysancaq wisa vedigre, ku polîsan nikanîbu di hewaran Cihuyan de were. Lê hevalekî wî yê Misilman berev mala Şêx Mella Xwêzî bezya bu, da wî rewşa xiraba hevalên xwe hinartibun, da li hember koma xelkê berevanîyê ji mala Îsraîl Şomêrî bikin. Îsraîl Şomêr wisa vedigre, ku 18 zilam hatibune mala wî û li ber pencera mala wî û çardorên xanîyê wî rawestabun. Çekên xwe sîyarkiri bun, ku kesekî ji xelkê kevirek bavêjta, dihat kuştin. Sason Ha dibêje, ku cêgirê rêvebirê polîsan hezdikir, harîkarîya Cihuyan bike. Lê kesê xwe nekiribu di gel wî. Ew kesên di hawara Cihuyan de hatin, Kake Zîyad u Mela Xwêz bun. Wan zilamên xwe hinartibun dev cîranên xwe yên Cihu, û hinek ji wana li ber derazînka malên Cihuyan rawestabun û agahdarîya koma xelkê kiribun, ku çi azarê negihênin Cihuyan. Rengvedanên damezirandina dewleta Îsraîl Kawadnên Cihuyan li Îraqê piştî damezirandina dewleta Îsraîlê 14 gulana 1948an xirabtir dibe. Girjî di navbera Misilmanan û Cihuyan de zêdetir dibe. Di wê demê de ku Erebên Îraqê û yên welatên din xwe yekkiribun, da şerrê Cihuyan li Felestîn bikin. Li tebaxa 1948an perlamana Îraqê “Sehyonîzm” li ser benda 51 ji yasa sizadanê jêlkir. Mil bi milê komunîzmê di lîsta wan bizav û îdolojîyan de dana, ku emnahîya Îraqê dixiste metirsîyê. Sizayê wê digihîşte sêdaredanê jî. Leşkerê Îraqê dest bi hinek guherrînan kir ku bi başî rengvedana wê qonaxa taybet bun. Serbazên Cihu divîyan ji serbazên dî yên Îraqê bihête cudakirin, divîya çekê xwe danaba û çunaba kempên kar. Desthilatdarên berpirs û pledarên leşkerî û polisên binyat Cihu kirn der. Di nav xelkêde bo Felestînîyan bêş dihat kirin û Cihuyan jî pare didan. Belkî ji bo ku xwe ji gumanên berbelavên xelkê di rasta xwe de vedizin. Cihuyên Kurd peywendîyên xwe di gel cîranên xwe yên Misilman heta berî tundbuna girjîyan di navbera Ereb û Cihuyan li ser Felestînê û şerrê 1948an peydabuna dewleta Îsraîlê bi baş dihat helsingandin. Haya Gavîş pirsîyar ji 12 Cihuyn kirîye, ku wisa vedigrin: Peywendîyên Cihu û Misilmanan heta dawîya şerrê duwemîn ya cîhanê baş bun. Jêderên Cihuyan du rudanên serekî weku girîngtirîn egerên têkçuna van peywendîyan nîşan dikin. Mecîd û Hêrtêl Gab, ku xêzanên wan li Akrê gellek navdar û cihê rêzgirtinê bun, dibêjin, hebuna nazîyên Elmanî li Îraqê di mawê şerrê duhemîna cîhanê de egerê guherrîna reftara xelkê di gel Cihuyan bu. Damezirandina dewleta Îsraîlê werçerxaneka din di serederîya rasta Cihuyan de kir. Ew jî dema neyarên Cihuyan li Kurdistanê dijî Cihuyên nav xwe rabune ser xwe. Sason Ne¨um ji Dihokê piştrast dike, ku peywendî di navbera civatan berî peydabuna kêşa Felestînê baş bun. Ew behsa kerb û gefan, tawanbarkirinên bê bingeh û vêkolînên polîsî di rasta Cihuyên sivîl de dike. Yusiv Gamlyêlî ji Dihokê dibêje, ku piştî damezirandina dewleta Îsraîlê tirs û nîgeranên Cihuyan û şayanên Misilmanan di êşandina wan da zêde bibun. Berev Dihokê koçber bibun. Ew dibêje, “peywendî di gel Kurdên Misilman heta berî navnivîsînê ji bo koçberîyê berev Îsraîlê û paşgezbuna ji regeznama Îraqê jî baş bu. Piştî hingê wan dijatî ya me kir. “ Bi dîtina Ne¨um û Harun Ne¨um ji Zaxo, ku berev Bexdad koç kiribun, kêşe di gel Misilmanan di gel peydabuna kêşa Felestînê hatine guherrandin. Mordexaî Sa¨do ji Zaxo jî dibêje: “ Peywendî di gel Kardan gellek baş bu. Heta berî damezirandina dewleta Îsraîlê em wekî bira bun. Piştî hindê xendekek ket navbera me. Kesek ji me ne dikanî behsa dewleta Îsraîlê bike. Çunkî wê me bi Seyhonîzmê tawanbar bikirana. Kawdanên Cihuyan xirabtir dibin Pênc salên dawîyê ji hebuna Cihuyan li Kurdistanê vir de salên xwenîşandanên dijî dewleta Îsraîlê û biryara têkdana seruberê Cihu yên navxweyî bun. Yek ji dirûşmên xwenîşanderan “Bimre Cihu” bu. Rojekê berî ragîhandina dewleta Îsraîlê li 14 gulana 1948an hikumeta Îraqê barê qanuna urfî li seranserê Îraqê ragihand û her core xirfebunek yan helgirtineka çekan bo Cihuyan qedexe kir. Eve qonaxeka girjîyê bu. Her çende Goyê wisa dibîne, ku girjî li cihên din yên Îraqê zal dibun, ji bilî Kurdistanê, ku xelkê wê hevdilîya xwe beramberê Cihuyan derdibirrî. Mêîr dibêje, ku ji edgarên vê qonaxê nemana bawerîyê bu li dev Cihuyan û tirsa hinekan ew bu, ku neke rudanên sala 1941ê dubare bibana yan jî ji wê jî xirabtir lê bihata. Cihuyên Zaxo dibêjin, ku peywendîyên baş di gel Kurdan hebun. Kurdan rêz li wan digirt. Lê Gabîyel Lanyado dibêje: “ Piştî damezirandina dewleta Îsraîlê jîyan gellek dijwar bu û Cihuyan berev Bexdad barkirin. Ji wê derê alîyetek peyda dikirin, ko pê bi qaçaxî derbasî Îranê û ji wir jî derbasî Îsraîlê bibin... Wekî li serî dîyar buye, behra pitir şahidên Cihu amaje bi wê çendê dikin, ku damezirandina dewleta Îsraîlê hokarekê serekê guherrandinê di peywendîyên wan da di gel cîranên yên Kurd bun. U egerên din jî bi taybetî zîyan gîhandine têkilîyên Misilmanan û Cihuyan li Kurdistanê. Ya yekê hatina penaberên Felestînê bo Îraqê û Kurdistanê, ku hestê giştî yê xelkê dijî Cihuyan azirand. Wekî mamoste Îbrahîm ji Zaxo dibêje: “Rojekê Felestînîyek, hecîyek û mûftîyek hatin Zaxo û dest bi heweka dijî Cihuyan kirin û digotin ka çawa Cihuyan Felstînê dikuştin.” Ne¨um Ne¨um ji Zaxo digot, berev sala 1940an du sê tundrewên Feslestînîyên aware hinek jurên Cihuyan kirê kiribun. Yek ji wan Felestînîyan li dev bavê Ne¨um akincî bibu. Li ser wan bu, her roj xwe nîşanî rêvebirîya polîsan daba. Lê rojekê yek ji wan berze bu. Bi duv bayê zarokînîya xwe ve, Ne¨um çubu jura kabirayê Felestînî û wenegireka nu dîtibu u dest dabuyê. Lê babê wî ferman dabu yê ku wênegirê dîne wî cihê jê rakirî. Polîsan lêkolîn di gel Cihuyên kirêçî kiribun, da bizanin, ka ew awareyên Felestînî ku ve çûne. Egera duhemîn ya tundbuna dijwarîyên dijî Cihuyan beşdarîya supayê Îraqê di şerrê Ereb û Cihuyan de li sala 1948an li Felestînê bu. Yusiv Gamyêlî ji Dihokê dibêje: “Beşdarîya supayê Îraqê di şerrî da û encamên wê yên xirab bo Îraqîyan tundî û fişar li ser Cihuyên Îraqê zêdetir kiribu. “ Piştî şerrê 1948an yê ku Îraqî beşdarî tê de kiribun û hatibun kuştin, em keftin bin guvaştineka tund û tîreka kujek. Bi rastî, em hemî dema di bin guvaştinê de bun. Lê berî şerr azadîya me ya axaftinê pitir bu. Em bi şev li çayxanan kom di bun. Lê piştî şerr her di gel tarîbuna asmanî li dewrên demjimêr 20.00 yan 21.00 me dudu-dudu yan sisê-sisê û bi lez qesta malên xwe dikir. Kes nediwêra bi tenê were û biçe. Kawdan bi rastî ne xoş bibun. Piştî şerrê sala 1948an li bazaran xeber digotine Cihuyan û tîvlên şitî di pîremêrên Cihu werdikirin.” Yazî, jina mamoste Îbrahîm e û li dema çavpêkeftinê di gel wî ya berhev bu. Bîra wê li kesekî Zaxoyî dihêt, ko beşdarî di şerrê Felestînê de kiribu: “ Hecî Medo yek ji cîranên mamê min Morax bu. Piledarekî supayê Îraqê bu. Gotibu dayika xwe: ¨Jinên Îsraîlê beşdarî di şerr de kir. Lewma hêza me ya bergîrîyê lawaz bun.¨ Ji jinmama min jî gotibuyê: ¨ Dê bila we du ji wana (bo cihêlên me) di gel xwe anîbana... Dayik u bab hewla kêmkirina tirsa zarokên xwe didin Jêderên zardevkî û nivîsî kokin li ser tirsa li dev Cihuyên Kurdistanê ji belayeka gengaz peyda buyî. Ew tirs bo wan gotgotkên li ser çarenivîsa wan dihat belavkirin, pitir lê dihat, serhatîya bihê her wekî yên berê ji navendên sivîlên Kurdên curewcure hatiye wergirtin û wê tirsê bo me dinexşîne li dev Cihuyan ji cîranên wan ji hikumetê peyda buyî. Vîktor Baroxî ji Hewlêrê serhatîya gavên tirseka mezin li dev revendên Cihu li bakurê Îraqê vegerraye. Ew roja me biryar daye koçberî Îsraîlê bibin. Dema damezirandina dewleta Îsraîlê hat ragîhandin, Ereb û xelkê Necihu reftara xwe di rastîya me da guhertin. “Hun bo çi diçine Îsraîlê? Heke wisa be, emê we bikujin.” Rojekê li dora malan zîvirrîn û fermana dernekeftina ji malê ragîhandin. Kirin gazî: “ Her kesekî mala bi cih bihêle, dê were kuştin.” Em li malê bun û digirîyan. Wan digotin, ji demjimêrekê ta du demjimêran dê me hemîyan bikujin. Em digirîyan û me zad nedixwar. Me rojî digirt. Ma me pê çi dibu? Dayik û babê min di xema yên piçuktir, yên salên wan di navbera du ta çar salan, de bun. Me li qatê yekê saxobek (sindoqa nan) hebu. Babê min ez û birayê min kire tê da. Wî me di saxobê de veşart û nan danî ser me. Got me : « Eger wan me kuştin û çun, hun derkevin û berev cihekî hun kani bin, biçin û xwe qurtal kin. Eger em bimrin, divêt hun sax bimînin. Em di xema we da ne. » Em digirîyan. Em di van rudanan de hîç nedigihîştin. Wan me veşart u gotin : « Ne axivin.Dema hatin me bikujin, girî nekin. Hîç tiştekî nekin û bêdeng bimînin. Ew we li vir nabînin. » Wan digot : « Hun divêt bimînine sax. Belkî hinek mirovên me jî sax bimînin. Hun divêt biçin dev wana.” Lê tiştek nebu. Xwedê li me hat rehmê. Ew nehatin me bikujin. Dayik û babê me, me ji saxobê anî der û dilşad bun. Em bextewar bun. Em hemî li dor hev xirfe bun. Gotin me:“ Wan me nekuştin. Wan Cihu nekuştin û paşxistin. Lê em nizanin heta kînga. Em dilşad bun û me sipasîya xwedê dikir, kî me ji mirinê rizgar kir.” Tirsa revendên Cihu li gundan gellek mezin bu. .... Dumahik heye Cûhî, Kurd û Ereb -Di navbêra 1941 – 1952 - 1- Di sedsala 12mîn de li Kurdistanê Cihû (2) Di sedsala 12mîn de li Kurdistanê Cihû(1)