Veysî Aydin
VeysiAydin@gmx.de

Di çavkanîyeka Almanî ya 1861 de li gorî agahîyên Îskender Munşî

Di malpera NETKURD da nivîsek birêz Tosinê Reşîd li ser KELA DIMDIM ê derket. Birêz Tosinê Reşîd giringîya berxwedana mêrxasên kela Dimdimê dike û bangewazî li Kurdan dike, kû li ser vê berxwedanê hîn xebatên berfirehtir bikin û sala 2008an bikin “Sala Eposa DIMDIM”.

Ez bawer dikim li ser sala berxwedana Emîr Xanê Lepzêrîn birêz Tosînê Reşîd wek çend çavkanîyên din yên li ser DIMDIM hatine nivîsandin, şaş e. Lewra Îskender Munşî yê wê demê wek misteşarekî salnama Şah Ebbas nivîsandîye, bi xwe di dagirkirina KELA DIMDIM de amadebû û dibêje ev bûyer “di sala sehan (sala kûçikan) de ango sala 1610-1611an de” qewimîye.

Di ber destê min xebateka Prof. Dr. Franz von Erdmann ê Almanî li ser salnameyên Îskender Munşî heye, kî têda qala berxedana Emîr Xan , EMÎRÊ LEPZÊRÎN , dike. Ev nirxandina Prof. Erdmann li ser berhemên Îskender Munşî di kovareka Almanî ya sala 1861an de hatîye çapkirin. Navê kovarê

“ Zetschrift der Deutschen Morgenlaendischen Gesellschaft ” e.

Nivîsa Prof. Erdmann di cîlda 15.an de hatîye belavkirin.

Wêneya serrûpela kovara navborî

Dîyar e KELA DIMDIM hîn berî Îslamîyetê hatîye avakirin. Emîr Xan li ser hymen (temelên) vê kelê kela xwe ava dike. Ji ber ku nave wê kela kevn di nav Kurdan de hîn jî wek KELA DIMDIM tê naskirin, piştî avakirina kela bi destê Emîr Xan nave wê kelê her wisa wek KELA DIMDIM dimîne

Berî kû ez dest bi bûyer û çîroka rastî ya DIMDIM bikim, dixwazim hinek agahî li ser nivîskarê çavkanîya xwe, Îskender Munşî, bidim xwendevanên hêja.

Îskender Munşî kî ye?

Îskender Munşî di sala 1561an de ji dayika xwe bûye. Muhtemelen cihê jidayikbûnê Munş e û ji ber vê yekê jê re gotine Munşî. Mirovekî zana bû ye. Berî bibe misteşarê Şah Ebbas karê hisaban û malîyê (defterdarî) kiriye. Piştî ku têkilîyên xwe li gel hinek karmendên şah pêşde dibe, bi alîkarîya wan dibe karmendê qesra (saltanata) Ebbas. Demek şûnde Îskender Munşî dibe misteşarê şahê Îranê Şah Ebbas..

Navê pirtûkên Îskender Munşî , ango „Tarîxê alem arayê Abbasî“ bûn û ji çend cîldan pêk dihat.. Van pirtûkan wek salname hatibûn nivîsandin.

Îskender Munşî di gellek bûyerên, kî ew qal dike, bi xwe amade bû. Her wisa di dagirkirina kela DIMDIM de jî amade bû.

Sala mirina wî ne dîyare, lê belê gorî nivîsa wî, di bidawîanîna salnama xwe de 70 salî bûye.

Pêşeçîrok

Berxwedana kela DIMDIM li sedsala 17an, dorî salnama Îskender Munşî li sla 1610an de, di demeka nakokî û şerrên di navbera Osmanî û Sefewîyan de derbas dibe. Di wê demê de, gellek caran hinek hêz an hoz, yên piştgirê hêlekê bûn, kanî bûn, ji bona hinek nakokîyan an jî berjewendîyên xwe derbasî hêla din bûna û li dijî hêla, kî jê veqetyabû şerr dikirin.

Îskender Munşî qala serleşkerekî Osmanî bi navê „ Muhammed Paşa “, kî wek „Qalenderoglu“ jî tê naskirin, dike. Muhammed Paşa wek walîyê Hims tê tayinkirin. Lê belê navbera wî û walîyê berê têk diçe. Ji ber vê yekê tev hêzên mixalifên Osmanî, Celalîyan, dibe. Li gellek cihan êriş dibe ser avahî û leşkerên Osmanî. Osmanî her çi leşker dişîne ser wî jî, ser nakeve. Di heman demê de li dora Heleb û Dîyarbekirê kesek bi navê Tîr Tawîl (1) li dijî Osmanîyan şer dikir. Hêzên wî gellek bûn. Muhammed Paşa bi wan re tifaqekê çêdike. Hemû hêzên Osmanî, yên êrişî wandikin, têkdiçin. Osmanî bêçare dimîne û wezîr û serleşkerê xwe Murad Paşa, yê li Austria di şerr de ye, bi şûnde tîne û dike serleşkerê dijî Kurdan û Celalîyan.

Murad Paşa berê li dijî hêzên Kurdên Canbuladzadeyan (2) , kî qasî 20.000 şerrvanên wan hebû, şerr dike. Canbulazadeyan nikanin dijî hêzên Murad Paşa bisekinin û xwe dikşînin kela Helebê. Lêbelê Murad Paşa bi artêşek mizin êrişî kela Helebê dike û zora Canbuladzadeyan dibe. Piştî şikstina serhildana Canbuladzadeyan, Murad Paşa êrişî heêzên Celalî dike. Di vê navberê de Tîr Tawîl dimre. Birayê Tîr Tawîl Mihemmed Beg bi 2.000 ta 3.000 şerrvan tev hêzên Kalenderoglu dibe. Her wisa Seîdê Reş jî tev hêzên Qalenderoglu dibe. Murad Paşa 17ê nîsana 1608an hêzên xwe li dijî Qalenderoglu tevdigere. Qalenderoglu jî bi emîr û serdarên xwe we Mihemmed Beg, birayê Tîr Tawîl, Seîdê Reş (Kara Said), Kurd Haydar Agacan, Pîrê Kekec Mihemmed, Husên Begê Ernawut, Numal Elî û.y.d. li diji Murad Paşa radiwestîne. Her çiqas hêzen Kalanderoglu gellek caran zora hêzên Murad Paşa dibin, bi dek û dolaban, Murad Paşa artêşa Qalenderoglu ji hêz dixe. Celalî xwe ber bi Erzeromê ve paşde dikşînin.

Mizgefta Erzweromê dor sala 1840an

Murad Paşa emir dişîne Îbrahîm Paşa, kî rêya Celalîyan bigre. Îbrahîm Paşa bi 20.000 leşker êrişî Celalîyan dike. Celalî mecbûr dibin, derbasî Îranê dibin. Hêzên Osmanî derbasî xaka Îranê nabin, lêbelê walîyê Erîwanê, kî wê demê di bin îdara Osmanîyande bû, ji van bûyeran agahdar dikin. Qalenderogl demekê di nav xaka Osmanî de dimîne û piştî derbasbûna hemû hêzên xwe ev jî derbasî Îranê dibe. Qalenderoglu, Husên Begê Ernawût wek nûnerê xwe dişîne gel şah û bi nivîsekê girêdayîya xwe bi şah re îlan dike. Şah Ebbas devera Celalî lê ne, ji wan re tahsîs dike û emîrekî wek nûnerê xwe bo Qalenderoglu bi rê dike. Navê vî nûnerî Îtîmaduddewle Hatim Beg bû. Şah Ebbas wî temî kiri bû, li rewşa Celalîyan temaşe bike, û tespît bike, ka bi rastî Celalî dê têkevin bin emrê şah Ebbas an na. Heke erê, berê Celalîyan li Adirbeycan bi cih bike û paşê pêşkêşî huzûra wî (Şah Ebbas) bike. Bi gellek pere û alav Îtîmaddûdewle li gel şandeke şah birê dikeve. Li çend cihan bi îtîbar tên pêşawazî kirin…

Ez dirêj nekim…

Ev şandeya şah Ebbas digihêje cem Celaîyan. Îskender Munşî lîsta şervanên Celalî derdixe. Gorî vê lîstê 12.605 Celalî hatibûn. 10.000 ji wan leşkerên sade bûn. Yên din serdar, serleşker û emîr bûn. Celalî daxwaz ji Îtîmadûddewle kirin, kî dixwazin derkevin hizûra şah. Îtîmaddûdewle dixwest berê wan bi cîh bike û ber bi biharê wan teqdîmî şah bike. Celalî ev pêşnîyar qebûl kirin. Celalîyên leşkerên sade di qişleyan de, emîr, serdar û serleşker li avahîyên dewletêde hatin bi cîhkirin. Îskender Munşî bi xwe jî di van giftûgoyande amade bû. Li ser daxwazê Îskender Munşî emîrek bona desthilatdarên dewletê yên wê deverê bona bicîhanîna îhtîyacên Celalîyan nivîsand.

Leşker û serdarên Celalîyan li deverên cuda cuda hatin belav kirin. Qismek ji van Celalîyan li deverên Kurdan hatin niştecîkirin.

Hindek hozên Kurdan di dema şah Tahmaspê yekem di bin serokatîya Qeretac, kî paşan bi navê EMÎR XAN, hat naskirin, li dijî Osmanîyan şerrkiri bû, û xwe dabû bin desthilatdarîya Sefewîyan. Sefewîyan jî, wî wek emîr naskiribûn û devera Urmîye wek mulk dabûn wî. Piştî mirina Şah Tahmasp, Osmanî xwestin Adirbeycan têxin bin desthilatdarîya xwe. Serokekî (emîrekî) hoza Biradost bi navê Mihemmed Beg di vî şerrîde piştgirîya Osmanîyan kir. Ser vê yekê paşayê Osmanî Mihemmed Begê Biradostî kir Emîrê hoza Biradost û sancaqa devera wî. Emîr Xan serokatîya Mihemmed Beg qebûl nekir. Demekê di bin serokatîya emîrekî Kurdan de ma. Demekê jî di bin emrê walîyê Nehrewan Osman Paşa de ma.

Emîr Xan hem li dijî Osmanîyan û hem li dijî gellek hozên Kurd û hêzên din yên deverê şerr kirîye. Di şerrekîde destekî Emîr Xan jê bibû. Ji ber vê jî navê wî pir caran wek EMÎR ÇOLAQ dihat bikaranîn. Gelo di kîjan şerrî de destê Emîr Xan jê bûyê, di salnama Îskender Munşî de ne dîyar e.

Dema Şah Ebbas êriş bir ser Aderbeycan, Naxîçewan û Erîwan, ji bona ji destê Osmanîyan derxe, Emîr Xan xwe gîhand Şah Ebbas û desthilatdarîya wî naskir. Li ser vê yekê Şah Ebbas emîrtîya hoza Biradost da wî bi rutba Xan. Urmîye bo navenda îdare û xantî û devera Uşnu wek mulk da Emîr Xan.

Şah Ebbas pê zanî bû, kî destê Emîr Xan di şerrde hatîye jêkirin. Emir da zêrevanen xwe, da kû destekî zêrîn û bi aqût û amas xemilandî ji Emîr Xanre çêkin. Ji vê demê pêde Emîr Xan wek „LEPZÊRÎN“ jî hat bi nav kirin.

Emîr Xan bi edalet û jîrîya xwe gellek nav û deng bi xwe xist. Hinek hozên Kurd yên di bin desthilatdarîya Osmanî de bûn, xist bin emrê xwe. Bi vî awayî devera desthilatdarîya xwe jî fireh kir. Gorî Îskender Munşî, Emîr Xan di dema xwe de yek ji navdartirîn Emîrên Kurdistanê bû. Ji ber nav û dengbûna Emîr Xan gellek hoz û malbatên mezin yên Kurdan xwe bi Emîr Xanve girtin nû ketin bin emrê wî. Gorî Îskender Munşî, Emir Xan bi vê rûmeta xwe hindek pozbilind bû. Bi qawt û rûmeta xwe ya nuh diçe Selmas ba Şah Ebbas. Şah Ebbas jî, deverên Emîr Xan xistibû bin destê xwe, wek mûlk texsîsî Emîr Xan kir.

Munşî dibêje, Emîr Xan piştî vegerra xwe bi hozên qizilbaşre ket tîcareta sînor. Ji bin re Emîr Xan dixwest serxwebûna xwe bidest xe. Bona vê yekê, gorî Munşî, Emîr Xan dawa ji Şah Ebbas kir, da destûrê bidê, bo parastinas xwe û piştevanên xwe li cihekî din kelakê ava bike, ji ber kû kela wî ya niha kevne û têra îhtiyacên wî nake. Şah Ebbas ev destûr da Emîr Xan. Cihê kelê 3 parasang (3) dûrî Urmîye bû Emîr Xan li serê girekî/çîyayekî dest bi avakirina vê kelê kir. Ev ciha nêzîkî îdarexana Emîr Xanê Lepzêrîn bû.

Îskender Munşî dibêje, „Gorî agahîyên Kurdan, berî hatina îslamîyetê li heman cih kelek bi navê DIMDIM hebû.“ Ev tê vê wateyê, kî kela Dimdim berî sedasala 7an, ango belabûna îslamîyetê hatîye avakirin. Îskender Munşî di vî derbarîde tiştekî din nabêje. Lêbelê ji vê agahîya Kurdan dîyare, kî ev kela berî Îslamîyetê ji hêla Kurdan ava bûye. Di hindek çavkanîyên erdnîgarên Ereb û Faris wek Ebulfeda, Îştaxrî û.y.d. qala hozên Kurd li Adirbeycan, Urmîye û cihên din hatîye kirin.

Emîr Xan û êrişa artêşa Şah Ebbas ser kela DIMDIM

Emîr Xan li ser hîmên vê kela kevna Kurdan bi kela xwe ava dike. Navê kela wî jî di nav Kurdan de wek navê kela kevn a Kurdan DIMDIM dimîne.

Walîyê Tewrêz (Tebrîz) Pîr Budak Xan, neyarê Emîr Xan bû. Gellek fesadîya Emîr xan li gel Şah Ebbas dikir. Pîr Budak Xan ji Ebbas re goti bû, Emîr Xan vê kelê ava dike, kî li dijî şah şerr bike û serxwebûna xwe îlan bike. Li ser vê derewê, Şah ebbas emir da Pîr Pudak, kî kesekî bişîne ba Emîr Xan û fermana qedexekirina avakirina kelê pêşkêş bike. Pîr budak hem xeber dişîne Emîr Xan û hem jî gefan lê dixwe. Emîr Xan guh nade Pîr Budak û avakirina kelê xelas dike. Emîr Xan ji hêlek din gellek emîrên Kurdan ji dora Urmîye tîne li nav kelê niştecî dike û çek (sîleh) dide wan. Yek ji wan kesan Xelîl Ebdal Megrî, neyarekî naskirî yê Ebbas bû.

Munşî dibêje, Emîr Xan, bona xapandina Şah Ebbas, çend caran rûmeta xwe nîşanî şah daye, lêbelê di bin re, amadekarîya xwe yê bergirîyê kiriye. Munjî di berdewamê de dinivîse, kî Emîr Xan ji bal xwe glîyê Pîr Budak li gel Şah Ebbas kirîye.Şah bawerî bi agahîyên Emîr Xan tîne. Şah Ebbas di bersiveka nîvîskî de bo Emîr Xan beyan dike, kî wî, Şah Ebbas, Pîr Budak Xan ji walîtîya Tewrêzê girtîye û şandîye deverek din. Şah Ebbas dibêje „Min Hesen Xan kir şûna Pîr Budak“. Di heman nivîsê de Şah Ebbas ji Emîr Xan daxwaz dike, „êdî bi vî walîyê nuhre, ango Hesen Xan, di aşîtîyêde bijî.“ Heke pirsgirêken Emîr Xan hebe, divet ya ew bi xwe, an kurrekî xwe bi 200-300 suwarîyan bişîne gel wî, kî „pirsgirêk kanibin bi giftûgo bêtin çareserkirin.“

Munşî dibêje, her çi Şah Ebbas beramberî Emîr Xan efûdar û bi rehm bû jî, „Emîr Xan dev ji lîstikên xwe berneda“. Îskender Munşî dewam dike: „ Dema Hesen Xan û emîrên din yên qizilbaş bi Mihemmed Xan û Celalîyên dinre ber bi cihê niştecîbûna Celalîyan bi rê ketin, (Emîr Xan) du hesp wek dîyarî şand. Hespek ji bo Hesen Xan û yê din ji bo Mihemmed Xan. (Emîr Xan) ji ber nehatina xwe dawa lêborinê kir û da nasîn, kî 7000-8000 Celalîyên bawerpênayê di nav civata Hesen Xan de heye û ji ber vê yekê nehatîye.“ Lê ewê paşan bi civatek leşker li pê wan were. Hesen Xan di bersiveka nivîskî de bo Emîr Xan dibêje, kî ewê zaten ji Urmîye derbasbin û dê şevekê nezîkî Emîr Xan bimîne. Wê şevê her du dê kanibin rû bi rû li ser vê mijarê jî biaxivin.

Îskender Munşî bi vê mebestê jî li Emîr Xan digre ûd dibêje, Emîr Xan vê rûmeta Hesen Xan jî paşguh kirîye. Lewra dem hêzên pêşeng yên Hesen Xan ji nêzîka kela Emîr Xan derbas dibin, hindek endamên hoza Biradost ji kelê dibezin û êrişî van leşkeran, kî piranîya wan Celalî ne, dikin. Di vî şerrî de 2 Celalî tên kuştin û çendên din birîndar dibin. Dema Hesen Xan agahdarî şerr dibe, emr dike, kî şerr bê rawestandin. Konên xwe bona bêhnvedanê jî bi qasî nîv parasang dûrî kelê danî. Munşî wek dengê xwedîyê xwe dinivîsîne, kî Kurdan ji gellek hêlan konên Hesen Xan û civata wî bi top û tiving gullebaran kirine. Li swr pirsîyara Hesen Xan, gelo Emîr Xan bo çi wisa dike, Emîr Xan dawa lêborînên „vala“ (Munşî) dike. Fermana Kurdan derdikeve. Îskender Munşî dibêje „Li ser van êrişan şerr her çû geş bû û Mihemed Xan, serokê Celalîyan li ser bingeha fermana hemû Kurdan serî hilda û Ûrmîye xist destê xwe.“

Wêneyek şerrvanên Kurd li dor sala 1820an

Li ser raporta Hesen Xan, Şah Ebbas Îtîmadudewle Hatim Beg dişîne Urmîye. Ji wî re dibêje, „lêkolînekê bike, gello ev mesela der dora Emîr Xan çi ye? Heke zehmetî dernekeve, gorî tecrûbeyên xwe Emîr Xan ceza bike. Kela wî hilweşîne û bi erdêve bike yek. Dever û mulkên Emîr Xan di nav Celalîyan de parve bike. Lêbelê bi şertekî, kû hemû Kurd bên qirrkirin “ Şah Ebbas di temîkirina xwe de dewam dike:“ Heke tu bi vî awayî bi ser neketî, (ango te nikanîbû Kurd qirrbikira), li rîya şermezarkirina Emîr Xan bigerre, da ku Emîr Xan dşsan li min rûmet bigre. Heke rûmet girt, wê demê Celalîyan bişîne cihên wanî zivistanî û li wir niştecî bike”. Şah Ebbas birrek pere û çek û tiştên din dide Hatim Beg û Îskender Munşî jî wek bûyernivîs, an karmendê nivîsê dide bin emrê Îtuatuddewle Hatim Beg. Bi vi şiklî Îskender Munşî dibe şahidê dagirkirin û hilweşandina Kela Dimdim û qetilkirina Kurdan,

Îtimatuldewle Hatim Beg hin li ser rîya Urmîye şevekê dimre. Laşê wî dişînin Tewrêz. Di heman şevê de Mihemed Beg Bigdelî Samelû dikeve şûna Hatim Beg û serdarîya êrişa ser kela Dimdim dike.

Îskender Munşî nivîsa xwe ya ser hilweşandina kela Dimdim bi van rêzan bi dawî tine:

“ Ev hemû bi şikestina Emîr Xan û destbirayên wî bi dawî hat. Ev bûyer sala sehan 1019 (1610-1611) qewimîye.”

Îskender Munşî gellek helbest jî nivîsandîye. Yek ji wan helbestan li ser „Kela zeptkirina wê nemimkun, Kela Dimdim“ e.

Min li ser berxwedana Emîr Xanê Lepzêrin, „Efsana DIMDIM“ pirr nenivîsandan. Lêbelê hêvîdarim min bi belavkirina berhema Îskender Munşî li ser pêşeçîroka şerrê dijî Emîr Xan û Dimdim bona xwendevan û lêkolîneran xizmetek biçûk kir.

5.06.2007

Têbînî :

• Tîr Tawîl mihtemelen Kurde û li devera Heleb û Dîyarbekir di salên 1600an de li dijî Osmanîyan şerr kirîye.

• Canboladzadeyan îro wek Canpolat tên naskirin, û niha li bakurê Libnanê niştecîne.

• Parasang teqrîben 4 KM ye.



	Veysî Aydin VeysiAydin@gmx.de Di çavkanîyeka Almanî ya 1861 de li gorî agahîyên Îskender Munşî Di malpera NETKURD da nivîsek birêz Tosinê Reşîd li ser KELA DIMDIM ê derket. Birêz Tosinê Reşîd giringîya berxwedana mêrxasên kela Dimdimê dike û bangewazî li Kurdan dike, kû li ser vê berxwedanê hîn xebatên berfirehtir bikin û sala 2008an bikin “Sala Eposa DIMDIM”. Ez bawer dikim li ser sala berxwedana Emîr Xanê Lepzêrîn birêz Tosînê Reşîd wek çend çavkanîyên din yên li ser DIMDIM hatine nivîsandin, şaş e. Lewra Îskender Munşî yê wê demê wek misteşarekî salnama Şah Ebbas nivîsandîye, bi xwe di dagirkirina KELA DIMDIM de amadebû û dibêje ev bûyer “di sala sehan (sala kûçikan) de ango sala 1610-1611an de” qewimîye. Di ber destê min xebateka Prof. Dr. Franz von Erdmann ê Almanî li ser salnameyên Îskender Munşî heye, kî têda qala berxedana Emîr Xan , EMÎRÊ LEPZÊRÎN , dike. Ev nirxandina Prof. Erdmann li ser berhemên Îskender Munşî di kovareka Almanî ya sala 1861an de hatîye çapkirin. Navê kovarê “ Zetschrift der Deutschen Morgenlaendischen Gesellschaft ” e. Nivîsa Prof. Erdmann di cîlda 15.an de hatîye belavkirin. *Wêneya serrûpela kovara navborî* Dîyar e KELA DIMDIM hîn berî Îslamîyetê hatîye avakirin. Emîr Xan li ser hymen (temelên) vê kelê kela xwe ava dike. Ji ber ku nave wê kela kevn di nav Kurdan de hîn jî wek KELA DIMDIM tê naskirin, piştî avakirina kela bi destê Emîr Xan nave wê kelê her wisa wek KELA DIMDIM dimîne Berî kû ez dest bi bûyer û çîroka rastî ya DIMDIM bikim, dixwazim hinek agahî li ser nivîskarê çavkanîya xwe, Îskender Munşî, bidim xwendevanên hêja. Îskender Munşî kî ye? Îskender Munşî di sala 1561an de ji dayika xwe bûye. Muhtemelen cihê jidayikbûnê Munş e û ji ber vê yekê jê re gotine Munşî. Mirovekî zana bû ye. Berî bibe misteşarê Şah Ebbas karê hisaban û malîyê (defterdarî) kiriye. Piştî ku têkilîyên xwe li gel hinek karmendên şah pêşde dibe, bi alîkarîya wan dibe karmendê qesra (saltanata) Ebbas. Demek şûnde Îskender Munşî dibe misteşarê şahê Îranê Şah Ebbas.. Navê pirtûkên Îskender Munşî , ango „Tarîxê alem arayê Abbasî“ bûn û ji çend cîldan pêk dihat.. Van pirtûkan wek salname hatibûn nivîsandin. Îskender Munşî di gellek bûyerên, kî ew qal dike, bi xwe amade bû. Her wisa di dagirkirina kela DIMDIM de jî amade bû. Sala mirina wî ne dîyare, lê belê gorî nivîsa wî, di bidawîanîna salnama xwe de 70 salî bûye. Pêşeçîrok Berxwedana kela DIMDIM li sedsala 17an, dorî salnama Îskender Munşî li sla 1610an de, di demeka nakokî û şerrên di navbera Osmanî û Sefewîyan de derbas dibe. Di wê demê de, gellek caran hinek hêz an hoz, yên piştgirê hêlekê bûn, kanî bûn, ji bona hinek nakokîyan an jî berjewendîyên xwe derbasî hêla din bûna û li dijî hêla, kî jê veqetyabû şerr dikirin. Îskender Munşî qala serleşkerekî Osmanî bi navê „ Muhammed Paşa “, kî wek „Qalenderoglu“ jî tê naskirin, dike. Muhammed Paşa wek walîyê Hims tê tayinkirin. Lê belê navbera wî û walîyê berê têk diçe. Ji ber vê yekê tev hêzên mixalifên Osmanî, Celalîyan, dibe. Li gellek cihan êriş dibe ser avahî û leşkerên Osmanî. Osmanî her çi leşker dişîne ser wî jî, ser nakeve. Di heman demê de li dora Heleb û Dîyarbekirê kesek bi navê Tîr Tawîl (1) li dijî Osmanîyan şer dikir. Hêzên wî gellek bûn. Muhammed Paşa bi wan re tifaqekê çêdike. Hemû hêzên Osmanî, yên êrişî wandikin, têkdiçin. Osmanî bêçare dimîne û wezîr û serleşkerê xwe Murad Paşa, yê li Austria di şerr de ye, bi şûnde tîne û dike serleşkerê dijî Kurdan û Celalîyan. Murad Paşa berê li dijî hêzên Kurdên Canbuladzadeyan (2) , kî qasî 20.000 şerrvanên wan hebû, şerr dike. Canbulazadeyan nikanin dijî hêzên Murad Paşa bisekinin û xwe dikşînin kela Helebê. Lêbelê Murad Paşa bi artêşek mizin êrişî kela Helebê dike û zora Canbuladzadeyan dibe. Piştî şikstina serhildana Canbuladzadeyan, Murad Paşa êrişî heêzên Celalî dike. Di vê navberê de Tîr Tawîl dimre. Birayê Tîr Tawîl Mihemmed Beg bi 2.000 ta 3.000 şerrvan tev hêzên Kalenderoglu dibe. Her wisa Seîdê Reş jî tev hêzên Qalenderoglu dibe. Murad Paşa 17ê nîsana 1608an hêzên xwe li dijî Qalenderoglu tevdigere. Qalenderoglu jî bi emîr û serdarên xwe we Mihemmed Beg, birayê Tîr Tawîl, Seîdê Reş (Kara Said), Kurd Haydar Agacan, Pîrê Kekec Mihemmed, Husên Begê Ernawut, Numal Elî û.y.d. li diji Murad Paşa radiwestîne. Her çiqas hêzen Kalanderoglu gellek caran zora hêzên Murad Paşa dibin, bi dek û dolaban, Murad Paşa artêşa Qalenderoglu ji hêz dixe. Celalî xwe ber bi Erzeromê ve paşde dikşînin. Mizgefta Erzweromê dor sala 1840an Murad Paşa emir dişîne Îbrahîm Paşa, kî rêya Celalîyan bigre. Îbrahîm Paşa bi 20.000 leşker êrişî Celalîyan dike. Celalî mecbûr dibin, derbasî Îranê dibin. Hêzên Osmanî derbasî xaka Îranê nabin, lêbelê walîyê Erîwanê, kî wê demê di bin îdara Osmanîyande bû, ji van bûyeran agahdar dikin. Qalenderogl demekê di nav xaka Osmanî de dimîne û piştî derbasbûna hemû hêzên xwe ev jî derbasî Îranê dibe. Qalenderoglu, Husên Begê Ernawût wek nûnerê xwe dişîne gel şah û bi nivîsekê girêdayîya xwe bi şah re îlan dike. Şah Ebbas devera Celalî lê ne, ji wan re tahsîs dike û emîrekî wek nûnerê xwe bo Qalenderoglu bi rê dike. Navê vî nûnerî Îtîmaduddewle Hatim Beg bû. Şah Ebbas wî temî kiri bû, li rewşa Celalîyan temaşe bike, û tespît bike, ka bi rastî Celalî dê têkevin bin emrê şah Ebbas an na. Heke erê, berê Celalîyan li Adirbeycan bi cih bike û paşê pêşkêşî huzûra wî (Şah Ebbas) bike. Bi gellek pere û alav Îtîmaddûdewle li gel şandeke şah birê dikeve. Li çend cihan bi îtîbar tên pêşawazî kirin… Ez dirêj nekim… Ev şandeya şah Ebbas digihêje cem Celaîyan. Îskender Munşî lîsta şervanên Celalî derdixe. Gorî vê lîstê 12.605 Celalî hatibûn. 10.000 ji wan leşkerên sade bûn. Yên din serdar, serleşker û emîr bûn. Celalî daxwaz ji Îtîmadûddewle kirin, kî dixwazin derkevin hizûra şah. Îtîmaddûdewle dixwest berê wan bi cîh bike û ber bi biharê wan teqdîmî şah bike. Celalî ev pêşnîyar qebûl kirin. Celalîyên leşkerên sade di qişleyan de, emîr, serdar û serleşker li avahîyên dewletêde hatin bi cîhkirin. Îskender Munşî bi xwe jî di van giftûgoyande amade bû. Li ser daxwazê Îskender Munşî emîrek bona desthilatdarên dewletê yên wê deverê bona bicîhanîna îhtîyacên Celalîyan nivîsand. Leşker û serdarên Celalîyan li deverên cuda cuda hatin belav kirin. Qismek ji van Celalîyan li deverên Kurdan hatin niştecîkirin. Hindek hozên Kurdan di dema şah Tahmaspê yekem di bin serokatîya Qeretac, kî paşan bi navê EMÎR XAN, hat naskirin, li dijî Osmanîyan şerrkiri bû, û xwe dabû bin desthilatdarîya Sefewîyan. Sefewîyan jî, wî wek emîr naskiribûn û devera Urmîye wek mulk dabûn wî. Piştî mirina Şah Tahmasp, Osmanî xwestin Adirbeycan têxin bin desthilatdarîya xwe. Serokekî (emîrekî) hoza Biradost bi navê Mihemmed Beg di vî şerrîde piştgirîya Osmanîyan kir. Ser vê yekê paşayê Osmanî Mihemmed Begê Biradostî kir Emîrê hoza Biradost û sancaqa devera wî. Emîr Xan serokatîya Mihemmed Beg qebûl nekir. Demekê di bin serokatîya emîrekî Kurdan de ma. Demekê jî di bin emrê walîyê Nehrewan Osman Paşa de ma. Emîr Xan hem li dijî Osmanîyan û hem li dijî gellek hozên Kurd û hêzên din yên deverê şerr kirîye. Di şerrekîde destekî Emîr Xan jê bibû. Ji ber vê jî navê wî pir caran wek EMÎR ÇOLAQ dihat bikaranîn. Gelo di kîjan şerrî de destê Emîr Xan jê bûyê, di salnama Îskender Munşî de ne dîyar e. Dema Şah Ebbas êriş bir ser Aderbeycan, Naxîçewan û Erîwan, ji bona ji destê Osmanîyan derxe, Emîr Xan xwe gîhand Şah Ebbas û desthilatdarîya wî naskir. Li ser vê yekê Şah Ebbas emîrtîya hoza Biradost da wî bi rutba Xan. Urmîye bo navenda îdare û xantî û devera Uşnu wek mulk da Emîr Xan. Şah Ebbas pê zanî bû, kî destê Emîr Xan di şerrde hatîye jêkirin. Emir da zêrevanen xwe, da kû destekî zêrîn û bi aqût û amas xemilandî ji Emîr Xanre çêkin. Ji vê demê pêde Emîr Xan wek „LEPZÊRÎN“ jî hat bi nav kirin. Emîr Xan bi edalet û jîrîya xwe gellek nav û deng bi xwe xist. Hinek hozên Kurd yên di bin desthilatdarîya Osmanî de bûn, xist bin emrê xwe. Bi vî awayî devera desthilatdarîya xwe jî fireh kir. Gorî Îskender Munşî, Emîr Xan di dema xwe de yek ji navdartirîn Emîrên Kurdistanê bû. Ji ber nav û dengbûna Emîr Xan gellek hoz û malbatên mezin yên Kurdan xwe bi Emîr Xanve girtin nû ketin bin emrê wî. Gorî Îskender Munşî, Emir Xan bi vê rûmeta xwe hindek pozbilind bû. Bi qawt û rûmeta xwe ya nuh diçe Selmas ba Şah Ebbas. Şah Ebbas jî, deverên Emîr Xan xistibû bin destê xwe, wek mûlk texsîsî Emîr Xan kir. Munşî dibêje, Emîr Xan piştî vegerra xwe bi hozên qizilbaşre ket tîcareta sînor. Ji bin re Emîr Xan dixwest serxwebûna xwe bidest xe. Bona vê yekê, gorî Munşî, Emîr Xan dawa ji Şah Ebbas kir, da destûrê bidê, bo parastinas xwe û piştevanên xwe li cihekî din kelakê ava bike, ji ber kû kela wî ya niha kevne û têra îhtiyacên wî nake. Şah Ebbas ev destûr da Emîr Xan. Cihê kelê 3 parasang (3) dûrî Urmîye bû Emîr Xan li serê girekî/çîyayekî dest bi avakirina vê kelê kir. Ev ciha nêzîkî îdarexana Emîr Xanê Lepzêrîn bû. Îskender Munşî dibêje, „Gorî agahîyên Kurdan, berî hatina îslamîyetê li heman cih kelek bi navê DIMDIM hebû.“ Ev tê vê wateyê, kî kela Dimdim berî sedasala 7an, ango belabûna îslamîyetê hatîye avakirin. Îskender Munşî di vî derbarîde tiştekî din nabêje. Lêbelê ji vê agahîya Kurdan dîyare, kî ev kela berî Îslamîyetê ji hêla Kurdan ava bûye. Di hindek çavkanîyên erdnîgarên Ereb û Faris wek Ebulfeda, Îştaxrî û.y.d. qala hozên Kurd li Adirbeycan, Urmîye û cihên din hatîye kirin. Emîr Xan û êrişa artêşa Şah Ebbas ser kela DIMDIM Emîr Xan li ser hîmên vê kela kevna Kurdan bi kela xwe ava dike. Navê kela wî jî di nav Kurdan de wek navê kela kevn a Kurdan DIMDIM dimîne. Walîyê Tewrêz (Tebrîz) Pîr Budak Xan, neyarê Emîr Xan bû. Gellek fesadîya Emîr xan li gel Şah Ebbas dikir. Pîr Budak Xan ji Ebbas re goti bû, Emîr Xan vê kelê ava dike, kî li dijî şah şerr bike û serxwebûna xwe îlan bike. Li ser vê derewê, Şah ebbas emir da Pîr Pudak, kî kesekî bişîne ba Emîr Xan û fermana qedexekirina avakirina kelê pêşkêş bike. Pîr budak hem xeber dişîne Emîr Xan û hem jî gefan lê dixwe. Emîr Xan guh nade Pîr Budak û avakirina kelê xelas dike. Emîr Xan ji hêlek din gellek emîrên Kurdan ji dora Urmîye tîne li nav kelê niştecî dike û çek (sîleh) dide wan. Yek ji wan kesan Xelîl Ebdal Megrî, neyarekî naskirî yê Ebbas bû. Munşî dibêje, Emîr Xan, bona xapandina Şah Ebbas, çend caran rûmeta xwe nîşanî şah daye, lêbelê di bin re, amadekarîya xwe yê bergirîyê kiriye. Munjî di berdewamê de dinivîse, kî Emîr Xan ji bal xwe glîyê Pîr Budak li gel Şah Ebbas kirîye.Şah bawerî bi agahîyên Emîr Xan tîne. Şah Ebbas di bersiveka nîvîskî de bo Emîr Xan beyan dike, kî wî, Şah Ebbas, Pîr Budak Xan ji walîtîya Tewrêzê girtîye û şandîye deverek din. Şah Ebbas dibêje „Min Hesen Xan kir şûna Pîr Budak“. Di heman nivîsê de Şah Ebbas ji Emîr Xan daxwaz dike, „êdî bi vî walîyê nuhre, ango Hesen Xan, di aşîtîyêde bijî.“ Heke pirsgirêken Emîr Xan hebe, divet ya ew bi xwe, an kurrekî xwe bi 200-300 suwarîyan bişîne gel wî, kî „pirsgirêk kanibin bi giftûgo bêtin çareserkirin.“ Munşî dibêje, her çi Şah Ebbas beramberî Emîr Xan efûdar û bi rehm bû jî, „Emîr Xan dev ji lîstikên xwe berneda“. Îskender Munşî dewam dike: „ Dema Hesen Xan û emîrên din yên qizilbaş bi Mihemmed Xan û Celalîyên dinre ber bi cihê niştecîbûna Celalîyan bi rê ketin, (Emîr Xan) du hesp wek dîyarî şand. Hespek ji bo Hesen Xan û yê din ji bo Mihemmed Xan. (Emîr Xan) ji ber nehatina xwe dawa lêborinê kir û da nasîn, kî 7000-8000 Celalîyên bawerpênayê di nav civata Hesen Xan de heye û ji ber vê yekê nehatîye.“ Lê ewê paşan bi civatek leşker li pê wan were. Hesen Xan di bersiveka nivîskî de bo Emîr Xan dibêje, kî ewê zaten ji Urmîye derbasbin û dê şevekê nezîkî Emîr Xan bimîne. Wê şevê her du dê kanibin rû bi rû li ser vê mijarê jî biaxivin. Îskender Munşî bi vê mebestê jî li Emîr Xan digre ûd dibêje, Emîr Xan vê rûmeta Hesen Xan jî paşguh kirîye. Lewra dem hêzên pêşeng yên Hesen Xan ji nêzîka kela Emîr Xan derbas dibin, hindek endamên hoza Biradost ji kelê dibezin û êrişî van leşkeran, kî piranîya wan Celalî ne, dikin. Di vî şerrî de 2 Celalî tên kuştin û çendên din birîndar dibin. Dema Hesen Xan agahdarî şerr dibe, emr dike, kî şerr bê rawestandin. Konên xwe bona bêhnvedanê jî bi qasî nîv parasang dûrî kelê danî. Munşî wek dengê xwedîyê xwe dinivîsîne, kî Kurdan ji gellek hêlan konên Hesen Xan û civata wî bi top û tiving gullebaran kirine. Li swr pirsîyara Hesen Xan, gelo Emîr Xan bo çi wisa dike, Emîr Xan dawa lêborînên „vala“ (Munşî) dike. Fermana Kurdan derdikeve. Îskender Munşî dibêje „Li ser van êrişan şerr her çû geş bû û Mihemed Xan, serokê Celalîyan li ser bingeha fermana hemû Kurdan serî hilda û Ûrmîye xist destê xwe.“ Wêneyek şerrvanên Kurd li dor sala 1820an Li ser raporta Hesen Xan, Şah Ebbas Îtîmadudewle Hatim Beg dişîne Urmîye. Ji wî re dibêje, „lêkolînekê bike, gello ev mesela der dora Emîr Xan çi ye? Heke zehmetî dernekeve, gorî tecrûbeyên xwe Emîr Xan ceza bike. Kela wî hilweşîne û bi erdêve bike yek. Dever û mulkên Emîr Xan di nav Celalîyan de parve bike. Lêbelê bi şertekî, kû hemû Kurd bên qirrkirin “ Şah Ebbas di temîkirina xwe de dewam dike:“ Heke tu bi vî awayî bi ser neketî, (ango te nikanîbû Kurd qirrbikira), li rîya şermezarkirina Emîr Xan bigerre, da ku Emîr Xan dşsan li min rûmet bigre. Heke rûmet girt, wê demê Celalîyan bişîne cihên wanî zivistanî û li wir niştecî bike”. Şah Ebbas birrek pere û çek û tiştên din dide Hatim Beg û Îskender Munşî jî wek bûyernivîs, an karmendê nivîsê dide bin emrê Îtuatuddewle Hatim Beg. Bi vi şiklî Îskender Munşî dibe şahidê dagirkirin û hilweşandina Kela Dimdim û qetilkirina Kurdan, Îtimatuldewle Hatim Beg hin li ser rîya Urmîye şevekê dimre. Laşê wî dişînin Tewrêz. Di heman şevê de Mihemed Beg Bigdelî Samelû dikeve şûna Hatim Beg û serdarîya êrişa ser kela Dimdim dike. Îskender Munşî nivîsa xwe ya ser hilweşandina kela Dimdim bi van rêzan bi dawî tine: “ Ev hemû bi şikestina Emîr Xan û destbirayên wî bi dawî hat. Ev bûyer sala sehan 1019 (1610-1611) qewimîye.” Îskender Munşî gellek helbest jî nivîsandîye. Yek ji wan helbestan li ser „Kela zeptkirina wê nemimkun, Kela Dimdim“ e. Min li ser berxwedana Emîr Xanê Lepzêrin, „Efsana DIMDIM“ pirr nenivîsandan. Lêbelê hêvîdarim min bi belavkirina berhema Îskender Munşî li ser pêşeçîroka şerrê dijî Emîr Xan û Dimdim bona xwendevan û lêkolîneran xizmetek biçûk kir. 5.06.2007 Têbînî : • Tîr Tawîl mihtemelen Kurde û li devera Heleb û Dîyarbekir di salên 1600an de li dijî Osmanîyan şerr kirîye. • Canboladzadeyan îro wek Canpolat tên naskirin, û niha li bakurê Libnanê niştecîne. • Parasang teqrîben 4 KM ye. ÊZÎDÎ Û OLA ÊZÎDÎTÎ NEWROZ, KURD, KAWA Û FIRDEWSÎ Cûhî, Kurd û Ereb -Di navbêra 1941 – 1952 - 2- Cûhî, Kurd û Ereb -Di navbêra 1941 – 1952 - 1- Di sedsala 12mîn de li Kurdistanê Cihû (2) Di sedsala 12mîn de li Kurdistanê Cihû(1)