Li Ewrûpa

pêştirîn xebatên zanistî

li ser

ŞEREFNAME

Şerefxanê Bedlîsî û Şerefname

Pêşekî

Şerefname, gorî ez zanim, kevintirîn belgedîroka Kurdan e, kî bi destê kurdekî hatîye nivîsandin. Şerefxanê Bedlîsê ev pirtuka dîrokî di sala 1597an de qedandîye, ango berî 510 salan.

Lê mixabin nivîskarê wê Mîr Şerefxanê Bedlîsê, vê berhema giranbiha bi Farisî nivîsandîye. Bê gûman hinek sebebên vê hene, wek bidurxistina bavê Şerefxan ji Kurdistanê bi destê Împaratorîya Osmanî, koçberbuna malbata wan bo Îrana Sefewî, jidayikbun û perwerdehîya Şerefxan li perwerdegehên Îrana Sefewî….u.y.d….

Lê ez bawer dikim, heke ev pirtûk, Şerefname , bi Kurdî hatiba nivîsandin, ne hew di warê dîrokê de, her wiha di warê zimannasî de jî wê biba jêdereka gellek giranbiha bo Kurdolocî.

Bê gûman her çend ev şahasera bi Farsî jî hatibe nivîsandin, ji qîmeta xwe tiştekî winda nake.

Werger û çapkirinên Şerefname

Şerefname bo gellek zimanan hatîye wergerandin wek Îngîlîzî-1827-1830(?), Almanî-1858, Rusî-1860, Fransizî-1868, Erebî-1948, Tirkî (tîpê Latînî) - 1971 ...

Hem orîjînal hem jî jibernivîsên (kopyayên) Şerefname li gellek welatan belabûye.

Dostê Kurd û lêkolînerê hêja Îlhamî Yazgan di nivîsek xwe ya bi sernivîsa “ Kürt Tarihi Şerefnamenin Bati Serüveni ”, (Maceraya rojava a dîroka Kurd Şerefname) ji lêkolînerê naskirî yê Kurd Mehmet Bayrak têbînîyekê neqil dike. Nivîsa Mehmet Bayrak di kovara Deng de bi sernivîsa “ Türkiyede Kürdoloji Çal ı şmaları (Xebatên Kurdolocî li Tirkîyê) çap buye.

Mehmet Bayrak di nivîsa xwe, ya di Kovara Deng de dibêje: “ Heta demek nêzîk dihat zanîn, kû 3 nusxayên destnivîskî ya Şerefname heye. Min çend sal berê li Pirtuxana Silêmanî lêkolîn dikir û li wir 5 nusxayên Şerefname yên destnivîsî hebun. Her çiqas yek ji van wek wergera Tirkî dihat nasîn, jî min famkir, kî ew nusxa jî bi Farisî ye. Bilî vê di Fatih Milli Kütüphanesi ( Pirtukxana Milli ya Fatîh ) ( liqê pirtukên Alî Emîrî ) û li Istanbul Şehir Kütüphanesi ( Pirtukxana Bajarê Îstanbul ) (Berhevkirinên Muallîm Cevdet) du nusxayên wergerîya Tirkî hene. (Şerefname) di sala 1669an de ji hêla Mehmet bin Ahmed Bey Mirza li ser bingeha eslî ya Farsî bo Tirkî hatîye wergerandin. Orîentalîstê navdar Babinger dibêje, wergeraka sala 1681 an ya ji hêla Şem`î hatîye kirin, li Belediye Kûtûphanesi (Pirtukxana Şaredarîyê) ye û wergereka Tirkî jî du nusxa li British Museum hene. Ev wergerandina Şerefname li ser daxwaza Atatürk ji hêla Süleyman Savci bo Tirkîya Latînî hatîye wergerandin. Nusxeka vê wergerê li Diyarbakir Umumi Kütüphanesi (Pirtukxana Giştî ya Dîyarbekîrê) û yek jî li Tûrk Tarih Kurumu Kütüphanesi (Pirtûkxana Rexistina Dîroka Tirk) di nav berhemên wergerandî de ye.”

Gorî van agahîyan, Şerefname hîn di sala 1669an de cara yekem , sala 1681an de jî cara duwem , dora salên 1923-1930 cara sêhem û 1971an de ji hêla Mehmet Emîn Bozarslan cara çarem bo Tirkî hatîye wergerandin. Her dû wergerandinên pêşîn bi tîpê Erebî, lehça Osmanî, her dû yên paşîn jî bi tîpên Latînî û lehça Tirkî, ya nu hatine kirin.

Wergera Erebî jî di sala 1948an de li Qehîre/Misir ji hêla Muhammed Elî Ewnî hatîye kirin. Lê di sala 1958an de çap buye. Muhammed Elî Ewnî Beg, gorî agahdayina wergerê Tirkî Mehmet Emîn Bozarslan, Kurdekî “Îraq”ê ye. (Nayê bîra min li ku), lê min di pirtukekê de xwendibu, kî Muhammed Elî Ewnî Beg ji Sêwregê ye.

Xebat û lêkolînên li ser Şerefname

Li ser Şerefname gellek tişt hatine nivîsandin.

Şerefname, bi dehan salane buye mijara bi sedan lêkolînên zanistî.

Şerefname, her wiha li Ewrûpa jî, bi destpêka sedsala 19an de bona zanyarên Ewrûpî buye mijara lêkolînên zanistî.

Şerefname, mûhtemelen di dawîya sedsala 18an, destpêka sedsala 19an de bi destê gerrok û lêkolînerên Ewrûpî gihîştîye Ewrûpa.

Prof. Dr. Barb û hatina Şerefname bo Ewrupa

Prof. Dr. Alfred Barb yek ji kevntirîn zanyar e li Ewrûpa, kî di sedsala 19an de li ser Kurdan û pirsa Kurdî nivîsên zanyarî nivîsandîye û li telarên zanistî gellek konferans daye.

Di destê min de hinek xebatên wî li ser hozên Kurdan, dîroka Kurdan, mîrşînîyên Kurdan wek mîrîya Bedlîsê u.y.d. heye.

Di pêşerojê de ezê hinek nivîsên vî Kurdologê Ewrupî yê sedsala 19an pêşkêş bikim.

Yek ji xebatên Dr. Barb ya giranbiha wergerandina pirtûka Şerefxan “Şerefname” ye.

Ev pirtuk di wê demê de li Ewropa di bin navê “ Tarîch el Ekrad ” (Tarîx El Ekrad) dihat naskirin.

Prof. Barb her çiqas navê vê berhemê hîn di salên 1840an de bihîstibe jî, Şerefname gellek dereng dikeve destê wî.

Ber bi sala 1858an jî sê bergê (cîldê) wê wergerandîye zimanê Almanî û pêşkêşî Akademîya Zanistî ya Komarî ya Vîenna kirîye.

Kovara kû nivîsa Prof. Dr. Alfred Barb tê de çap buye

Sal 1853, cih: Vîenna, cîld: 10

Prof. Alfred Barb berî wergerandina Şerefname, 23ê Sebata 1853an di runiştineka vê akademîyê de konferansekê li ser bidestxistin û naveroka Şerefname dide endamên bijarte, yên vê akademîyê, kî pêk dihatin ji zanyarên Ewrûpî, yên wê serdemê.

Dr. Barb berî qedandina wergera Şerefname, hinek qismên wê diweşîne û van qisman di konferansên zanistî de pêşkêşî zanyaran dike.

Wergerandina Şerefnameyê li ser bingeha nusxa Farsî ya di destê wî de heye, dike, lê belê bi hinek nusxayên din jî dide ber hevdû. Di nîvîseka xwe ya 9ê Hezîrana sala 1858an de di kovara “ Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften “ (Nûçeyên Runiştinên Akademîya Keyserî (qiralîyet) ya Zanistî) – Vîenna-Awistrîya, jimara Hezîrana 1858an de dibêje, bi têkîlîya wezareta derve ya Komara Awustrîya nusxa Şerefname ya li Bibliotheque Imperial Paris bo li ser xebatê bidest xistîye û ew kêmasîyên di nusxa xwe de berteref kirîye.

Min wergera Prof. Barb bo Almanî da ber wergera bo Tirkî, ya sala 1971an ji hêla birêz Mehmet Emîn Bozarslan hatîye kirin.

Nusxa ber destê min

Şerefname, wergera Tirkî

Werger: Mehmet Emîn Bozarslan

Weşanxana Yöntem, Istanbul - 1971

Bona ez bizanibim, ka wergera Prof. Dr. Barb gelo raste, an na, min her du werger, anko ya Tirkî u ya Almanî da ber hev. Wek lêkolîner, zimannas û werger dikanim bêjim, wergera Prof. Barb wergereka gellek delal û rast e. Prof. Barb Şerefname bi zimanekî gellek hêsan, lê bi zanistî wergerandîye Almanî.

Her çiqas bingeha wergerandina Dr. Barb nusxa Farsî û bingeha wergerandina Mehmet Emîn Bozarslan nusxa wergerandina Erebî be jî, her du werger gellek baş hatine kirin û têgihîştina her du wergeran jî hêsan e.

Ezê di vê nivîsa xwe de qala hatina Şerefname bo Ewrûpa bikim û li ser xebata Prof. Alfred Barb bo bidestxistina Şerefnameyê, şirova wî ya li ser Şerefnameyê û hinek têbînîyên wî li ser Kurdan û dîroka Kurdan binivîsînîm.

Şopajotinên Dr. Barb bo bidestxistina Şerefname

Prof. Barb salên 1846-1847an diçe Îranê. Piştî navê “Tarich El Akrad dibihîse, gellek mijulî dibe bo bidestxistina vê pirtukê.

Di koferansa 23ê Sebata 1853an li Vîenna, (paytexta Awistrîyaya îro) de dibêje:

“Yek ji berhemên herî giringa ya gerra min a zanistî li Îranê di salên 1846-1847an de ev berhema kû ezê niha ji we re qal bikim, anko ya ji hêla gerrok û zanyarên Ewrûpî bi nave “ Tarîch El Akrad ”, anko “ Dîroka Kurdan ”, tê binavkirin. Ev berhem, ji hêla zanyaran wek jêdera dîroka gelê Kurd û welatê wî gelî, (anko Kurdistan), tê nasîn. Lê ev berheman wiqas kêm in, kî ev pirtûk bi nave xwe yê eslî nayê naskirin. Sebeba vê jî ewe, kû ev pirtuk gellek kême û ne hew li Îranê, her wisa li Kurdistanê jî bi gellek zehmetî bidest dikeve”

Li vir tiştekî balkêş heye, kî di wê demê de muhtemelen wergera Şerefname bo Erebî di bin nave “Tarîx El Akrad” berî nusxa orijinal a bi zimanê Farisî gîhaştibe Ewrûpa. Ji ber vê yekê jî zanyarên Ewrupî pirtûka Şerefxan bi pirranî bi nave wergera Erebî, anko “Tarich El Akrad”, bikar tanîn. Ji ber vê jî Dr. Barb dibêje, ev pirtuk ne bi nave xwe yê eslî, anko Şerefname, lê di bin naê wergera Erebî “Tarîch El Ekrad” tê naskirin.

Prof. Barb cara yekem di “ Herbelots Bibliotheque Oriantale ” de rastî nave “Tarîch El Akrad” tê. Bilî vî navî rastî nave sê pirtukên din yên li ser Kurdan tê:

Yek ji wan Dîroka Seleheddînê Eyubî ye.

Ya din li ser Malbata Selahaddînê Eyubî ye.

Ya sêhemîn jî her çiqas bi nave “ Tarchy Scheref Chan El Bîdlîsî ” (Diroka Şerefxanê Bedlîsî) hatibe bi navkirin jî, Dr. Barb gorî naveroka vê pirtukê dibêje, ev pirtuk jî li ser jîyana Selahaddînê Eyubî ye. Bi şaşî navêkî din hatîye lêkirin û di pirtuxanêde bi vî nave şaş hatîye bi cihkirin.

Dr. Barb gellek lêkolînan bona bidestxistina Şerefnameyê dike.

Di pirtuka misyonêr Malcolm ya 1815an de bi navê “ Geschîchte von Persien ” (Dîroka Farsistanê) rastî navê Tarîch el Akrad (Şerefname) tê. Malcom di vê pirtuka xwe de ji Şerefname gellek caran agahîyan bi cih dike, lê belê nave nivîskarê wê bi şaşî wek Şerefeddîn dinivîsîne.

Gorî bawerîya Dr. Barb, Malcolm Ewrupîyê yekeme, kî ev pirtuk anîye Ewrupa. Lewra hevrêyê Malcolm, McDonald Kinneir, kî di seyahata Malcom de refaqatîya Malcolm dikir, di sala 1827ande behsa seyahata xwe ya sala 1810an bo Senne dike û dibêje “Malcolm ev pirtuk li bajarê Senne ji serokê eşîra Mohizzî (Mukrî ?) girtîye . Bi walîyê Senna re jî nusxayek hebuye. Lê di nusxa walî de hinek kêmasî hebune. Walî nusxa Malcolm jê girtîye, kî kêmasîya nusxaya xwe temam bike. Walîyê Senna dema kû nusxa Malcolm lê vedigerrîne, pirtukeka li ser dîroka Mîrîya Erdelan jî dide wî”. Malcolm bi vê dîyarîyê gellek kêfxweş dibe.

Dr. Barb şopajotina xwe berdewam dike. Gi vê şopajotinê de rastî pirtuka Claudius James Rich tê.

Deh salan piştî mirina Rich jinbîya/jinebîya Claudius James Rich di sala 1836an de pirtûka wî ya bi nave “ Narratives of a recidence in Koordistan “ diweşîne.

James Rich di niştecîtîya (îqameta) xwe ya li Kurdistanê gellek lêkolînan dike û gellek belge berhev dike. Ew bi xwe jî bi şopa pirtûka Şerefxan “Şerefname” dikeve. Diçe bajarên wek Senna û Silêmanî. Gellek hevdîtin bi zanyar û serokhozên Kurdan re pêktîne. Li Silêmanî serokhoz Babanê Silêmanî alîkarîya wî dike. Gellek agahî li ser mîrîya Baban dide wî û belgeyên destnivîsî nîşanî Rich dide. Rich ji ber van destnivîsan agahî werdigre û dixe nav rupellên pirtûka xwe ya bi nave “ Narratives of a recidence in Koordistan” . Dawî bi dawî nusxak Şerefname, kî Rich jî wê bi “Tarich El Akrad” bi nav dike, dikeve destê wî.

Jinebîya Rîch di pêşkêşîya weşandina pirtûka Rich de dibêje, gellek pirtûk wek mîrat ji Rich maye. Yek ji van pirtukan jî “Tarich El Akrad” e. Jinebîya Rich, agahî dide, kî wê tev “Tarich El Akrad” (Şerefname) hemu pirtûkên Rich wek dîyarî daye British Museum (Muzexana Brîtanî). Ji ber kî jinebîya Rich tu agahgî li ser vê yekê, gelo Rich ev nusxe ji ku pêdekirîye, nade, Prof. Barb bawer dike, kî Rich ev nusxa Şerefnamê ji walîyê Senne girtîye.

Her çiqas Prof. Barb gellek caran serî li British Museum dide, kî vê nusxa Şerefnamê bo lêkolîn bidin ber destên wî, British Museum bersiveka erênî nade wî. Prof. Barb xemgînîya xwe tîne ziman û dibêje gellek mixabe, kî ta vê sale, ango 1853an, ev berhema dîrokî ya giranbiha bo bikarhênên zanistî nehatîye wergerandin.

Dr. Barb u dîroka Kurd u Kurdistanê

Berdewmîya gotinên xemgînîya xwe de Prof. Barb wiha dibêje:

“… Gellek caran cerribandinên lêkolînê li ser dîroka gelê Kurdistanê, kî hîn ji dema Xenephon xwe daye hiskirin, hatîye kirin. Ev gelê wê dema Xenephon bi mêrxasîya xwe gellek tirs xistibu dilê dehhezaran, îro jî bi hesten xwe yên serxebunê û şêlandinê, adetên xwe yên xav neguherrîne. Îro jî tirs dixe dilê koça tacîrên Faris û Tirk…

“Divêt em enteresa xwe ya dîrokê di vî warî de geşbikin. Lewra ev gel, (ango gelê Kurd/VA), milletekî pirr kevn e. Ev gel i ser erdên asurî-medî, li rojhilata navîn (Orient) her çiqas guherrtinên sîyasî û yên din jî pêk hatibin, bi awakî serdestî û serxwebuna xwe ya niştimanî di bin serokatîya mîrên xwe de parastîye û serbilindin bi rehên xwe yên mîrî/qiralî…Ev serberzîya wan serdema Assur û Med tîne bîra mirov.”

Prof Barb giringîya rola Kurdan piştî belavbuna Îslamê di nirxîne û dibêje, “pareka Kurdan giring heye li ser avabuna dewletan li rojhilata navîn”.

Lewra “Weke tê zanîn Kurdan piştî belavbuna Îslamê li rojhilata navîn gellek dewlet û mîrî yên bi hêz ava kiribun.”

“Rola Kurdan di şerrên navbera Faris û Osmanîyan de jî gellek mezine. Hoz û eşîrên Kurdan gorî berjewendîyên xwe car û car li gel Osmanîyan, car û car li gel Farisan tiffaq datanin. Ev yek jî bona serkirdên împoratorîyên Osmanî û Farisan dibu sebebên balgirtina helwesta Kurdan di şerrên her du dewletan de. “

Prof. Dr. Barb di wê bawerîyê de ye, kî ev berçavgirtina helwesta Kurdan di serdema Roma û Sasanîyan de jî rolekî giring lîstîye. Gerek Roma gerek Sasanî di şerrên xwe de mecbur mane, gorî helwesta Kurdan sîyaseta xwe ya şerr li dijî dijmin sazbikin.

Prof. Barb: „ Di nîvçeya duhema sedsala borî de (sedsala 18an) Kerîm Xanê Zend ji hoza Zend bi mîrîtîya Kurdan derdikeve ser textê Farsistanê. Lê mixabin ev mîrîtî piştî 40 salan serkirdayetî ji hêla Kaçaranve hat hilweşandin. Lêbelê ev serkeftina bona Kurdan buye remzek (sembolek) die serbilindîya niştimanîya Kurdan de. Kurd ji ber regez û rehên xwe yên mêrxasî bi maf îddîa li ser text û taca Farsistanê dikin…

„Welatê Kurdan heta berî demekê wek welatekî nenas, terra incognita , bu. Lê di vê navberê de gellek lêkolîn hatin kirin. Gellek gerrok û zanyarên Ewrupî çun wir. Lêkolînên xwe an jî gerrnameyên xwe weşandin. Dîsan jî hîn mijek/dukelek li ser dîroka vî gelî heye. Min ji xwe re kir armanc, bi lêkolînên di vê berhemê de (Şerefname) vê mijê/dukelê ji hole rakim “.

Bi van gotinan Dr. Barb meyîla xwe ya pêşeroja xwe û karê lêkolîna xwe ya li ser dîroka Kurdan dide xuyakirin.

Bi rastî jî piştî van salan Dr. Barb gellek nivîsên zanistî diweşîne û konferansan li telarên akademîyên zanistî dide.

Prof. Barb xwe gellek bextewar û şad dibîne, kî wek zanyar wê rojê, anko 23ê sebata 1853 an, li berdem vê akademîya zanistî de vê axaftinê dike.

Vê xebata xwe jî wek xizmeteka xwe ya niştimanî beramber welatê xwe dinirxîne.

Konferansa Prof. Dr. Barb

Dr. Barb di konferansê de, anko 23ê sebata 1853 , piştî vê gotara pêşkêşîyê dest bi danasîna Şerefname dike. Lê dixwazê berî naveroka Şerefnameyê, nivîskarê vê pirtûkê, anko Şerefxanê Mîrê Bedlîsê bide nasandin.

Nasandina Şerefxan

Prof. Barb wisa dibêje:

„Nivîskarê vê berhemê di pirtuka IV.emîn de behsa/qala xwe dike. Gorî vê nasnameyê, navê nivîskar Şeref e. Nebîyê mîrîtîya kevn a Bedlîsê ye. Kurrê Şemseddîn e. Şemseddîn di sala 941an / koçî de wek mîr ketîye şuna bavê xwe. Sal û nivekê piştî serkirdayetîyê xwe Ulema Osmanî zordarî lê kirîye û mecbru kirîye, mîrşînîya xwe bi walîtîya Meletî biguherre. Li dijî vê derdikeve. Pişta xwe bi soza girseyên hoza xwe û bi Sûlêman Beg, mîrê Sason, girê dide. Lê belê (ev kesan/VA) bi wî re xayin derdikevin. Dîwana Osmanî gellek darbeyan lê dixe. Ji ber vê yekê, mecbur dimîne, koçberîyê qebul dike. Bi hinek mirovên xwe re diçe ba Şahê Îranê Şah Tahmasb . Şah Tahmasb pêşewazîyek germ lê dike û wî bi ritba „Xan“ di xemilîne. Wek mal u milk gellek erd jî dide wî…

„Şeref di koçberîya zordarî/sirgûnê de ji dayika xwe dibe. Heft sal piştî sirgûnîya bavê xwe 20ê meha zilkad a sala 949an/koçî li bajarê Kerehrud ji dayik dibe. Di qesra Şah Tahmasb li ber destê Şêx Emîr Bilbasî perwerdeyeka gellekî dewlemend û kûr werdigre…. Îdara gellek deveran dike. Sala 948an/koçî ji hêla Şah Îsmaîl Mîrza li qesra şah wek Emîr El Omra bo hemu Kurdan (wek serdarê hemu Kurdan/VA) tê bi wazîfe kirin. Lê piştî demeka kurt dilnexwazên wî fesadîya wî li gel Şah Îsmaîl Mîrza dikin. Xwedê giravî, Şerefxan piştgirîya serhildana Sultan Hûsên Mîrza , pismamekî Şah Îsmaîl Mirza, dike bona hilweşandina şahîya Şah Îsmaîl Mîrza. Şah Îsmaîl Mîrza bawerîya xwe bi fesadîya van kesan dike û Şerefxan dişîne Naxîçewan. Li wir sal û nîvekê wek walî dimîne. Li sala 986an/koçî bi alîkarîya Mîrê Mîran Xusrew Paşa , Zeynel Begê Hekkarî, Hesen Begê serokhêzê hoza Mehmudî li gel Sultan Muradê IIIemê Osmanî vedigerrê ser mîratê bav û bapîrên xwe. Sala 1005an/koçî dest ji kar vedikşîne û lawê wî Şemseddîn dikeve şûna wî“

Danasîna Naveroka Şerefname

Piştî vê nasandina Şerefxan a dirêj, Dr. Barb dest bi danasîna naveroka Şerefname dike û wisa neqil dike:

„ Di destpêkê de Şerefxan qala vegerrandina xwe ya ser mulkê xwe, perwerdeya xwe, enteresa xwe bo dîrokê, û sebebên nivîsandina xwe li ser dîroka Kurdan û Mîrên Kurdan dike.“

„ Şerefxan agahî li ser çavkanîyên bona vê berhemê bikaranîye dike. Dr. Barb ev yek wisa dinirxîne: Şerefxan „ berhemên dîrokî yên Farisî, gotarên pîrêmêrên zanyar, mirovên bawermend, tecrubeyên şahîdan“ bo nivîsandina vê pirtûkê bikar anîye.

„ Ji xwendevanên vê pirtukê jî daxwaz dike, bawerîya xwe bi rastîya naveroka vê pirtukê bînin“.

Şerefxan, berhema xwe bi çar pirtukan û paşgotinekê dide nasandin.

Pellek ji nusxa Şerefname ya bi zamanê Farisî.

Ev nusxa buye bingeha wergera Prof. Dr. Barb bo

zimanê Almanî – 1853-1858 - Vîenna

(Min ev wêne ji nivîsa Îlhamî Yazgan wergirt)

Dr. Barb wisa dinivîse:

„Pêşekî/pêşgotin agahîyên giştî li ser rehên Kurdan û erdnasîya welatê wan, zimanên wan yên cuda cuda, li ser hoz, eşîr û tayfeyên Kurdan, jîyana wan ya civakî û aborî dide. „

„ Çar pirtuk behsa/qala mîrên Kurdan heta sala 1005an/koçî dike….“

„Nivîsara paşekî/paşgotin qala dîroka serdarên Osmanî, Îranî û Turanîyan heta sala 1005an/koçî dike… Ev berga ne bergek pirr giring e. Bes qala mijarên nas li ser dîroka Farisan u. y. d. dike…. Çend tiştên hurik wek nenas tê de derbasdibin….“

Prof. Barb ji vir pê de dest bi axaftina xwe ya li ser naveroka Şerefname dike.

Bi wergereka kurt di bin hinek sernivîsande naveroka Şerefname pêşkeşî beşdarên konferansê dike.

Prof. Barb di vê konferansê de wergera xwe gellek kurt bi vî awayî dide nasandin:

„Nivîskarê pirtukê reha Kurdan bi sê agahîyên nakokî beyan dike.“ Dr. Barb qala ev her sê yan, afirandina Kurdan ji zarokên ji zilma Dehaq xelasbune, ji pêkhatina cînan û zewaca hut (dêw) û însanan, dike û dibêje, Şerefxan Kurdan wek gelekî tevlihev (melez) dide nasandin, û (Şerefxan) dibêje lêbelê tenê xuda zanê, Kurd ji çi afirîne.“ Dr. Barb. vaya wek efsaneyên nedîyar/pêkenok ( curiosa ) bi nav dike.

Di berdewamîya axaftina xwe de Dr. Barb naveroka Şerefname bi vê rêzê pêşkêş dike:

(1-) „ Belabuna erdnasî (coxrafi) :

Gorî wî, Şerefxan, Kurdistan, anko welatê Kurdan bi xetek serrast ji kendava Faris heta Mereş û Meletî, ji Fars ber bi bakûr, anko ji Îraqa Faris, ber bi Aderbeycan û Ermenîya mezin û biçuk, ber bi başûr hêla Îraqa Ereb, anko Musil û Dîyarbekir digre nav xwe. Lê hoz û eşîrên Kurdan li rojilata dur û rojavayê dur jî hene.

(2-) „ Belavkirina gorî zimanên cuda cuda û adetan :

Kurd ji çar beş ên gelî pêk tên, kû ji hêla ziman û adetan de ji hev gellek cudane. Yên herî pirrtirîn Kurmanc in. Pişt re Lor, piştre Kelhor û paşan jî Goran tên.…

(3-) „ Grupên gorî Hoz û Cih (şûnewaran):

Mîran navên xwe an ji navê hoz û eşîrên xwe, an jî ji cihên, kû lê dijîn, werdigrin. … Mîrên wekî Hekarî, Soran, Baban û Erdelan navên xwe ji navên eşîrên xwe girtine. Mîrên wek Hesenkêf, Bedlîs, Xazo û Egîl navên xwe ji cihên jîyana xwe dimeşînin wergirtine….

(4-) „ Xûyên (qereqterên) (Kurdan) :

Kurd bi pirranî mêrxas in. Camêr in û serbilin in... Pirr caran diz û şêlevan in, ji ber kû li xwe danîn, her çend hejar/feqîr bin jî, parsekî nakin û destên xwe li ber kesekî venagirin. Ji ber vî xûyê xwe jî gellek qehreman û mêrxas ji nav wan derketîye….

(5-) „ Qehreman û mirovên navdarên gelê Kurd :

Rustemê dîroka Faris, kî wek Rustemê Zebulî jî tê naskirin, (ji ber, kû li Zebulistanê ji dayika xwe buye), bi regez Kurd e. Ji hêla Fîrdewsî jî bi „ Rustemî gurd (an Kurd , wek Yewnan dibêjin Kurdoi û Gardavia) tê bi nav kirin.

Rustemê gurd/Kurd di pirtuka Fîrdewsî de

„Behremê Çubîn , serleşkerê navdar e di qesra Hormuz de, kî li Turkîstan û Xorasanê qehremanîyên mezin yên leşkerî nîşan daye. Behremê Çubîn nebîyê malbata mîrên Kert û Gur e.… Ev malbata 4000 salan li Lor serdarî kirine, li ser navê xwe pere çapkirine û xutbe dane xwendin…“ Hal û wextê wan di serdema Şerefxan de pirr baş bu ye.

Lê Dr. Barb dinivîse, piştî temambuna pirtuka Şerefxan, di sala 1008an/koçî de Şah Ebbasê Mezin êriş dibe ser devera van çîyan û serdarîya vê mîrîtîyê, anko Loran, bi dawî tîne.

„Li gel ev qehremanên Kurd navên qehemanên din jî navê gelê Kurd dixemilînin wek

Mewlana Taceddîn El Kurdî .“ Mewlana Taceddîn berê li Bursa mamostetî dike, paşê di bin îdara Orhan de buye wezîrê mezin. Di dema Sultanê Osmanî Orhan de navê wî buye Taceddîn, anko “tacê dîn”.

“ Peykar ê qesra Xusrew Perwîz, Ferhad , wisa bi nav û deng bu, kî Nîzamî navê wî kirîye mijara sitran û helbestên xwe… Ferhad kurdekî Kelhor bu… “

Dr. Barb bi çend rêzikan dîsa qala xuyên (qerekterên) Kurdan dike û li ser bingeha agahîyên Şerefname olên Kurdan dide nasandin.

(6-) Dr. Barb: “ Ol :

“Pirranîya hozan/eşîran bawermendên Îslamê ne. Şafiî ne. … Hinek eşîrên dora Musil, Surî wek Tasenî (Dasinî/VA), Chaledî (Xaltî/Xaldî/VA), Besnan, û qismek Mahmudî, Bochtî (Botî/VA), Dumbalî (Dimilî/Dimbelî/VA) Êzidî ne. Dibêjin, “em mûrîdên Şêx Adî yê ji malbata Merwanî ne.”..

“Gora Şêx Adî li devera Musil, li çîyayê Laliş e. (Êzidî) dibêjin, Şêx Adî rojî û nimêja wan girtîye ser xwe. Ji ber vê yekê, dê roja qîyametê bê siza û dadgehkirin derbasî bihûştê bibin..”

Li ser bingeha naveroka Şerefname, Dr. Barb li ser çand/kultura Kurdan jî wiha dinivîsîne:

(7-) “Çand (Kultur) :

“Her çiqas ji zanyaran qet hez nekin jî li Kurdistanê, bi taybetî li devera Amadîa (Amêdî) gellek zana û mirovên perwerde hene, kî bi zanistîyên wek dîrok, mafnasî (huquq), olnasî (îlahîyat) rêzimanî, syntaks, stylistik, mentîq, û beşên din mijulin. Di gellek beşên zanistîde berhemên giranbiha pêkanîne… Li gel serkirdayetîyan, mîran pirr bi rêz in û qedrê wan tê girtin…. “

Dîmenek ji bajarê Bedlîsê – Sala 1681

Çavkanîya wêne: Gravûrlerle Kûrtler / Bi Gravuran Kurd

Mehmet Bayrak – Ankara 2002

Li ser rewşa sîyasî ya serdema Şerefxan Dr. Barb bi vî şiklî ji Şerefname neqil dike:

(8-) “ Rewşa sîyasî :

“ Eşîrên Kurden hevdu nagrin. Yek naxwaze têkeve bin emrê yê din. Mewlana Sadeddîn jî di pirtuka xwe ya “ Dîroka Împaratorîya Osmanî ” bi zimanê Tirkî wisa dibêje: “ Hestên wan hestê jihevveqetanê ye. Erkên wan serxwebuna wane. Di nava wan de bê peyva xuda qet bendekî din nîne. Di wî warî de tê gotin, kî dema ( Hz. ) Muhammed ola xwe dide nasandin, mîrên hemu dinyayê tên ba Hz. Muhammed, kî beramberî wî, rêz û naskirina xwe nîşan bidin. Oguz Xan, kî wê serdemê serdarê Turkîstanê bu, mezinekî Kurdan ji Bexdadê bi navê Zamîn dişîne ba pêxember. Ev Zamîn mirovekî ewqas girs, çavtûj, esmer û bi hêbet bu, kî dema çavê pêxember bi wî dikeve, ditirse û ji Zamîn dipirse, ka ew (Zamîn) ji çi milletî ye. Zamîn dibêje “Ez Kurd im”. Li ser vê yekê pêxember dua û tika (rica) ji xuda dike, dijminekî wisa bi xof nehêle yekîtîya xwe dayne. Ji ber vê yeke jî her dem ji hev cuda ne û ji hev parçe parçe ne.”

(9-) “ Rewşa civakî :

“ Ji ber kû kesekî xwedî erk û serokekî wan yê mişterek nîne, kuştin û xwînrêjî di rojeva wan de ye. Caran dikanin bona tiştên bê qîmet xwînrêjîyeka hov pêk bînin….Xwîna mirovekî bi berdêldana keçekê, hespekî an jî bi çend heywanên din bête paqijkirin.... Kurd gellek zarokan çêdikin. Heke hevdu nekuştana, ewê jimara wan hewqas pirr ba, kî ne hew Farsîstan, her wiha hemî dunya dê biketa xeterkaa birçîbun û xela yê….”

(10-) “ Rewşa jîyana maddî :

“Ji ber kû Kurdistan û Loristan welatekî xwedî çîyayên asê û daristanan e, û pirr zewî û çandinî lê nîne, gelê vê derê bi pirranî jîyaneka tunebunî û xela dimeşînin. Pirrê wan nanê garis û pelûla garisan dixwin. Hewqas serbilindin, kî bona başkirina rewşa xwe an bona xwarina nanê genimî û xurekên baştir, tu caran xulamtîya kesekî nakin…

“Serdarên dirawse (derudor/cîran) tu caran helwesta dagîrkirina giştî ya welatê wan negirtine. Lê dîyarî girtine, bace wergirtine, alîkarî xwestine û wergirtine. Zatan dagirkirin bi xwestana jî, dê nikanîbana bi temamî zora wê/wan bibana. Her çiqas dem u dem zora hinek mîran biribin jî, mecbur mane, u demek bi şunda mal û milkên wan bi şunde li wan vegerrandine….

Piştî van agahîyan Dr. Barb dibêje, di nusxa berdestê wî de, nusxa Farisî ya destnivîsî, hinek cihên kêm hene û ji ber şaşîyên wergeran hinek nakokî hene derbarê dîroka hinek mîrên Kurdan de. Yek ji van nakokîyan eve, kî di nusxayekê de qet qala mîrîya Zerzan u Ruşenî û Sumanî nayê kirin.

Dr. Barb hêvî dike, kî nusxaya Malcolm têkeve destê wî, da kanibe vê nakokîyê bi alîkarîya nusxa Malcolm ji holê rake.

Dîroka Mîrên Kurdan

Dr. Barb derbasî pêşkêşkirina dîroka taybetî ya mîrên Kurdistanê dibe.

Dr. Barb wergera xweya kurt wisa berdewam dike:

“ Pirtuka yekem di pênc berg an de qala mîrên Kurdistan dike, yên serdarî û serxwebunî xistine destên xwe, kî ji hêla dîroknasan ve jî wek mîrên serbixwe tên bi navkirin.

“ Berga yekem qala mîrên Dîyarbekir û Cizîrê dike.

“ Berga duhem qala a) dîroka mîrên Dînewer, kî bi navê Hesenewî tên naskirin; b) dîroka mîrên Şehrezor (bi sala 500î /koçî bi dawî tê) dike;

“ Berga sêhem qala dîroka mîrên Loristana Mezin , kî bi navê Fezlewî tên naskirin (bi sala 827an bi dawî tê) dike;

“ Berga çarem qala dîroka mîrên Loristan Biçuk dike (bi sala 1005an/koçî bi dawî tê);

“Berga pêncem qala dîroka Sultanên Misir û Surî , yên di bin navê Eyyubî tên naskirin, dike.”

“ Pirtuka duhem di pênc berg an de qala mîrên Kurdan dike, yên kû herçiqas ne serbixwe bun, lêbelê li ser navê xwe pere çapdikirin û xutbe didan xwendin.

“ Berga yekem dîroka mîrên Erdelan e. Bi sala 1005an/koçî bi dawî tê;

Berga duhem qala dîroka mîrên Hekkarî , kî bi navê Şembo tên naskirin, dike û bi sala 1005an bi dawî tê;

Berga sêhem qala dîroka mîrên Amêdî bi navê Badînan dikeû bi salla 1005an/koçî bi dawî tê;

Berga çarem qala mîrên Cizîrê , kî di bin navê Botî nasdarin, dike, ev jî pê tên ji sê serdarîyê:

1) Mîrên Cizîrê,

2) Mîrên Gurgilê,

3) Mîrên Fenek

bi sala 1005an/koçî bi dawî tê. “

Berga pêncem qala dîroka mîrên Heskêfê , ki bi navê Melçîkan tên naskirin, dike u bi sala 1005an/koçî bi dawî tê.”

“ Pirtuka sêhem di sê qism an de qala dîroka van mîrên Kurdistanê yên din dike bi îstîsna mîrên Bêdlîsê.

Ev mîrên Kurdistanê yên din jî ev in:

Di qismê yekem de dîroka mîrên Çemîşgezek , bi serdarîya

• Mîrên Mecengerd,

• Mîrên Pertek

• Mîrên segman (ta sala 1005an/koçî)

tê pêşkeêkirin.

Di qismê duhem da qala dîroka mîrên Mirdasî bi serdarîya

• Mîrên Egîl,

• Mîrên Palu,

• Mîrên Carnuk (Çêrmug) dike.

Dîroka vana jî ta sala 1005an/koçî hatîye nivîsandin.

Qismê sêhem qala dîroka mîrên Sasonê dike ta sala 1005an/koçî;

Qismê çarem qala dîroka mîrên Xîzan ta sala 1005an/koçî dike, kî pê tên ji serdarîya

• Mîrên Xîzan,

• Mîrên Meks,

• Mîrên Asbajerd

Qisemê pêncem qala dîroka mîrên Kilîsê ta sala 1005an/koçî dike;

Qismê şeşem qala dîroka mîrên Şîrwan dike, kî pêk tên

• Mîrên Kufra,

• Mîrên Irwan (Eruh),

• Mîrên Kernî/Kurnê (Kurtê)

ta sala 1005an/koçî

Qismê heftem qala dîroka mîrên Zarxî / Zirkan ta sala 1005an/koçî dike bi serdarîya

• Mîrên Dasinî,

• Mîrên Kardekan/Girdikan,

• Mîrên Atak (Hetax),

• Mîrên Tarcîl /Tercîl

Qismê heştem qala dîroka Sojdî / Siwêdî/Sivîdî dike.

Qismê nehem qala dîroka mîrên Silêmanî/Silîvanî dike, kî pêktên ji serdarîya

• Mîrên Kalb (Qulp/Pasur),

• Mîrên Meyaferqîn (ta sala 1005an/koçî)

Hew wisa di berdewamê de bi deh qisman qala mîrên Kurdistanê yên mayî dike.

Qismê yekem qala dîroka mîrên Soran ta sala 1005an/koçî dike.

Qismê duhem behsa dîroka mîrên Baban dike ta sala 1005an/koçî

Qismê çarem qala dîroka mîrên Biradost ta sala 1005an/koçî dike, kî pêk tên ji serdarîya

• Mîrên Sumacî/Somay,

• Mîrên Tarkur/Îşno

Qismê pêncem dîroka mîrên Mehmudî ta sala 1005an/koçî pêşkêş dike,

Qismê şeşem dîroka mîrên Dunbelî ta sala 1005an/koçî dike,

Qismê heftem qala dîroka mîrên Kelhor , kî pêk tên ji

• Mîrên Pilingan,

• Mîrên derteng û Darna,

• Mîrên Mahîdeşt ta sala 1005an/koçî dike,

Qismê heştem dîroka mîrên Bane ta sala 1005an/koçî dide berçav.

Berga sêhem ji çar qisman pêk tê. Li vir dîroka Kurdên Îranê, anko Goran hatîye nivîsandin.

Di qismê yekem da dîroka mîrên Sîyahmensur,

Di qismê duhêm da dîroka mîrên Çekenî,

Di qismê sêhem de dîroka mîrên Zengene û

Di qismê çarem da dîroka mîrên Pazûgî

hatîye qalkirin.

Pirtuka IV.em qala dîroka mîrên Bêdlîsê ta sala 1005an/koçî dike. Şerefxan li vir dîroka Bedlîsê, avahîyên şunewarî û hoza herî kevntirîn ya wê deverê dide nasandin.“

Paşekî û encam

Wekî li jor jî min nivîsand, Prof. Dr. Alfred Barb li ser Kurdan cure cure nivîsên zanistî afirandîye.

Bi van xebatên xwe Dr. Barb yek ji zanyarên Ewrupî ye, di sedsala 19an de xizmeteka baş bona Kurdolocîyê kirîye.

Xebata wî ya wergerandina Şerefname yek ji xebatên wî ya herî firehtire.

Pirtuka IV . emîn ya Şerefnameyê li ser mîrnîşînîya Bedlîsê jî wek nivîseka taybet bi şirove weşandîye û dîsa di koferanseka zanîstî da pêşkêşî zanyarên serdema xwe kirîye.

Bilî xebata li ser Şerefnameyê Dr. Barb hin xebatên û nivîsên wî li ser hoz û eşîrên Kurd û Kurdistana wê demê heye wek „ Eşîrên Kurd li bakurê Kurdistanê “

Min dê di pêşerojê de nivîsa wî ya bi şirove li ser mîrnîşîya Bedlîsê bi nusxa wergera Erebî bo Tirkî bidim ber hev u şirove bikim.

Her wisa ezê xebata wî ya li ser eşîr û hozên bakurê Kurdistanê di sedsala 19an de bi şirovekê pêşkêş bikim

Hinek têbînî :

• Min hinek nav û bêjeyen di nivîsa Dr. Barb de wek orijinala nivîsê wergirt û tê de tu guherrandin nekir. Bes li hinek cihan navên hinek eşîran an bi şiklê nivîsandina nusxa Tirkî an jî cih û navên eşîran bi şiklê gotina di Kurdî de lê zêde kir u bi (VA = Veysî Aydin) nîşan kir.

• Ji ber kû ne mijara vê nivîsa min ne naveroka Şerefname bi xwe ye, û di nivîsa Dr. Barb hinek şaşî jî hebin, min dest ne da naveroka nivîsa Dr. Barb û van şaşîyan serrast nekir.

• Şerefname wek berhemek bi xwe mijareka giring a lêkolîneka zanistîye. Mebesta nivîsa min ne Şerefname bi xwe ye. Mebesta nivîsa min eve, kû dîroka gîhaştina Şerefname bo Erûpa bidim ber çav û nivîsa yek ji kurdologên Ewrupî yê sedsala 19an pêşkêş û şirove bikim.

• Di hinek cihan de min bona têgihîştina (famkirina) baştir hinek bêje li nivîsa Prof. Dr. Barb zêde kir.