Lêkolînek nuh li ser
dîroka Kurd

“Cemîl Paşazadeyên Dîyarbekirî û Neteweperestîya Kurd”

Berîya pirtûk çap bibe berêz Malmîsanij ji bo min bi firehî behsa pirtûke kiribû û piştî çap bû jî pirtûkek diyarî min kir . Min pirtûk xwend û ne bes xwend herweha bi çavên yeki wek oponenet xwend jibo ku ez bikaribim bi objektîv di derheqê pirtûkê de çi difikirim jê re bêjim.

Kurd yek ji miletên rojhilatê yên herî mezin tên hesêb û yek  ji miletên rojhilatê yê herî dîroka wî kem li ser lêkolîn bûye, bê guman lazime li ser dîroka kurda bi gelek awayî lêkolînên zanistî bên kirin (ji destpêka formulasyona kurdan wek etnogenez u heta roja me).Tunebûna dewletek kurd bû sebebên ku kurd nikaribin bi azadî kultura xwe pêşde bibin, zanebûna zanyarî xurt bikin û her weha dîroka xwe nas bike. Dewletên Kurdistan parve kirine ne dihîştin kurd dîroka xwe nas bike, an jî dîroka kurdan wek dixwestin falsîfkatsya dikirin ta kurd ji dîroka xwe şerm bikin, gelek caran jî hebuna kurd a wek netewe înkar dikirin. Tiştekî paradoksal ,lê tê fêmkirin hinek ji dîroka kurdan ku di sedsala dawîde  hatîye nivîsandin li dervi welatên ku kurdîstan perçe kirine hatine çap kirin, pêşi Rûsya-Sovyet  van salên dawî jî li welatên rojava û Emerîka gelek tiştên nuh  ku kurd Karin hinek tiştan ji dîroka xwe nas bikin hatine çap kirin.Bê guman van dewletên ku lêkolînên zanistî li ser dîroka kurdan çap kirine di çarçova menfietên xwe li pirsa kurd nerîne ew jî gelek caran ji rastîye bi durketine.lê tevi wê jî gelek lêkolînê zanyarî baþ kirine hatine çap kirin.

Dem hatîye êdî lazime li ser dîroka Kurdan bi awayekî sîstematîk û zanyarî lêkolînên pir alî u berfireh bibin, ev ne kemayî bes bo kurdan e her weha ji bo rojhilatnasîyên dinyê jî kêmasiyeke. Ji ber ku ne ronîbûna dîroka kurdan gelek caran li ber karên rojhilatnasa jî astengîya  çêdike. Bê guman karekî weha berfireh bi alîkarîya gelek alimên rojhilatnas  ji gelek welat û milletên cihe wê bi serkeve. Karekî weha demek dirêj dixwaze lê gotinek Çîniya heye dibên “rîya herî dûr ji gava pêşi dest pê dike” ew gava pêşi lazime nuha bê avêtin, lazime pêşi konseptsîyek tevayî jibo dîroka Kurdan bê avakirin. Lazime li ser perîodên dîrokî, konaxên grîng û li ser kronologîya lazime konsensusek be avakirin. Bê guman karekî weha wê li ser document u çavderên nuh ku heta nuha hin nehatine kiþif kirin we be kirin.

Lêkolînvan  Malmîsanij bi xebata xweyî Cemil Paşazadeyên  Diyarbekirî û Neteweperestîya Kurd perçakî girîng ku heta nuha ne ronî ji  dîroka kurda ronî dike û pêşkeşî xwendavana dike.Bi vî karê granbuha Malmîsanij yek ji wan lêkolînevanane ku dixwaze êdi ji nuha pêve bi wan prensîb û medoden zanistî  karê rojhilatnasîye u Kurdnasîyê pêşve bibi. Di vî karê xwede Malmîsanij xebatek gelek mezin kirîye u gelek pêre westîyaye ji ber ku karê lêkolîni ne wek Karên serbest nivîsandinê ye lêkolînvan her cumlak xwe gelek caran dixwîne heta karibe bi kar bîne, ji ber ku lekolînevan  dîrokê dinivîsin ew ji lazime objektivbe ku ne objektivbe we ne karekî îlmî be.

Malmîsanij karê xwe yî ku bi nav Cemil Paşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperestîya Kurd, wek min jê fem kir, kirîye sê beşan, beşê pêşî Koka malbata Cemil paşa u ferehbûna wan, beşe duda Malbata Cemîl Paþa u Neteweperestîya Kurd, beşê sisya biyografîya hinek kes ji malbata Cemîl Paşa.

Di beşê peşî de Malmîsanij bi frehî û dûr û drêj li ser koka malbata Cemîl Paşa lêkolîn kirîye û ev malbat ji ku hatîye pêşkeþî xwendevana dike di lêkolînê de çend alternatîve li ser koka malbata Cemîl Paşa heye lê alternatîve herî nezîkî rastîye hatina wana ji Sîlopîye, di lêkolîna Malmîsanij wek min jê fêm kir malbata Cemîl Paşa ji Sîlopî hatine diyarbekir bi cîh bûne bê guman di lêkolîna Malmîsanij hatîye ronî kirin ji ber çi malbata Cemîl Paşa  ji Sîlopî hatine diyarbekir bi frehî hetîye nivisandin.Tistekî balkêş di beşê peşîde bala min kişand ewe ku diyare malbata Cemîl Paşa ne bes di sedsala dawîde li dijî osmanîya bûn ew wek te fem kirin hîn di salên 1638 da osmanîyan ev ji xwere tehlûke dîtine û yek ji peşîyên malbata Cemîl Paşa Hafiz Paşa ji teref  Mûradê çaran ên osmanîya di sala 1638-1639 de pêşî Şêx Ezîz Mehmûd ku Şêxekî nexşibendîye, di we demêde li devera Diyarbekir û cihên din en Kurdîstanê dor çel hezar mirîdên wî hebûne  û mûradê çaran   wî ji xwere wek tehlûke dibîne û Şêx Eziz Mehmûd bi  kuştin dide, her cuqas berê dema Mûradê çara dihat Diyarbekir li qesra Hafiz Paşa  dima jî lê jibo hafiz Paşa jî mirîdê Şêx Eziz Mehmud ê  xwedî otorîte û dewlemend bû Mûradê caran ew jî bi  kuştin da.

Di beşê duda de Berêz Malmîsanij lêkolîn li ser Neteweperestîya malbata Cemîl Paşa lêkolin kirîye û xebatek giran buha ji xwendevana re pêşkêş dike.Di vî beşî de Berêz Malmîsanij bi teybetî li ser têkilîyên malbata Cemîl Paşa bi Kurd Talebe Hevi Cemiyeti,bi Kurd Tealî Cemîyetî û tekilîyên wan bi Cemîyeta Xoybûn re, ya herî balkêş tekilîyên wan bi Mustefa Kemal re ye berêz Malmisanij bi vî karê xwe karekî gelek heja kirîye ku nuha lazime her Kurd bi teybeti ji Kurdên Kurdîstana bakur vêya bi dîqat bixwinin û netîca jê derxin ji ber ku nuha Turk dixwazin ji nuhde kemalîzmê di nav Kurdan de xurt bikin mirov dikarin gelek tiştên heja ji ve lêkolînê fêr bibe ku îroj carek din nekevin şaşîtîya. Di vî beşî de herweha karekî hêja hatîye kirin li ser surgûnen ku li Kurdîstana bakur bûne ji terefên tirkan de ku Kurdên kurdîstana bakur di derheqa van surgûnanade gelek kêm malûmatin Berêz Malmîsanij bi frehi u dokumental ev serpehatîya Kurda ronî dike û pêşkêşî xwendevana dike.Her weha têkîlîyên malbata Cemîl Paşa bi cumhûriyeta Mahabadêre û bi Barzanîyan re roni kirîye.Tiştekî ji minre balkêş di vî beşî de ew bû ku dema Qedrî Cemîl Paşa hin 16,17 salîye diçe Îstenbul bixwîne behsa kurdîtya xwe dike û çawa bi ronakbirên kurd re di civin û kêfa xwe ji wan re tîne dema behsa wê demê dike dibêje rojekê Seidê Nûrsi tê bi şal û şapik û kum û kolzê li serê wî ,dibê wê demê gelek kêfa min hat û min îftîxar kir ku ez kurdim,jibo çi evê bala min kişand_,ji ber ku nesle van demên dawî di derheqê Seidê Nûrsî de negatifin û sebebên evêya kemalîzme Seîdê Nûrsî bi awayekî din bi me dan nas kirin û em di bin tesîra kemalîzmêde man û bi cavên kemalîstan li seidê nurisî hat nerîn ji berku kemalîstan hew aliyên Seidî Nurisî en dînî dan pêş alîyên wî yên millî weşartin .Her çuqas berêz Malmîsanij di xebata xwe ya li ser Seîdê Nurisi ya berê gelek tişt ronî kirîye lê dîsa hêjaye ku  neslê nuha ji nuhde lê vegerin û wi bi dîqat bixwînin û nas bikin.

Di beşê dawîde berêz Malmîsanij  bîografi ya ji gelek kesên ji malabata Cemîl Paşa peşkêşî xwendevana dike û di van bîografi yan  de mirov gelek tişten nuh fêr dibe û nas dike.

Her weha  gelek wêne yên  di pirtûkêde îlîstratsîyonek gelek baş dide pirtûkê .

Xebata Berêz Malmîsanij bi serê xwe xebatek orîgînal û bi hemû alûyên xwe ve karekî Ilmîye.Di xebata xwe de berêz malmîsanij hemu norm û krîterîyên karê  îlmî bi kar anîye û ji bo wê ji ez dihesibînim ev karekî îlmîye.

Aktuelbûna Xebatê: Ev xebatek îlmîye ku di naveroka vê xebatê de gelek tiştên ku berya nêzîkî sed Sal berê hatibun serê gelê kurd ku îroj jî nuh de ew tiştana dixwazin bên tekerur kirin û ji bo zana û sîyasetmedarên Kurd dîsan nekevin şaşîya gelek tiştên ku nuh dikarin ji vê xebatê fêr bibin heye.

Nujentîya xebatê di varê îlmîde: Nujentîya xebatê ji alî îlmî de ewe ku di vê xebatê de cara pêşîn ku Berêz malmîsanij gelek faktên nuh li ser esasên dokumentên ku  cara pêşin tên çap kirin analîz çêkirîye û ji xwendevana re pêşkêş kirîye.

Teorîk qîmetê vê xebatê: Ev xebata berêz Malmîsanij ji alî teorî k li gor normê xebatek îlmî hatîye kirin berêz malmîsanij di xebata xwede berê xwe daye gelek dîrok nas, polîtolog û filolog, ji gelek welatên cuda û gelek caran ji wan wek cavkanîya bi kar tîne û bi awayekî kompleks li ser tema ku konkret li ser lêkolîn dike kar kirîye.

Pratîk qîmetê vê xebatê: Analîz û netîcê ku di vê xebatê de berêz malmîsanij gihayê wê gelek bal kêşbe ji bo gelek alim,mamoste û xwendevanên  unîversîte û dîroknasan her weha ev xebat dikare ji bo dersên dîrokê  li dibistan û unîversîta bi kar bê.  

Netîca Xebatê: Ev xebatek ji hemu alîyan ve li gor norm û metodek îlmî hatîye nivisandin û perçak ji dîroka Kurdan ne diyar roni dike û pêşkêşî xwendevana dike.

Min lêkolînên berêz Malmîsanij yên berê hatine çap kirin jî xwendine wek” Di Despêka Sedsala Me de  Neteweperestîya Kurd û Doktor Abdulah Cewdet”, “Seidî Nursî û Pirsa Kurd”,” Kemal Fewzî Bitlîsî û Cihe Wî di Nav Rexistinen Kurdî de”,” Bedirxanyên Cizîra Botan û protokolên Komela malbata bedirxanîyan.”

Lê vê Lêkolîna dawî karê berêz Malmîsanij yê herî baþe û lazime weha be jî û her weha yek ji baþtirîn xebatên ku van 10 salên dawi ku di warê Kurdnasîyêde hatiye çap kirin. Her cuqas cend tebînîyên min ên bi çuk henin jî (ji xwe yek jiwan ne bi lêkolînê ve grêdeyîye bi cape ve  yanî alîyên teknîkîye) lê ew qîmet û buhayê vê lêkolînê kêm nake. Berêz Malmîsanij karekî gelek mezin kirîye ez hew dikarim bêjim bra dost u hevale Ezîz Malmîsanij gelek spas û  destê te sax be ji bo vê xebata te ya giranbuha. Hevidarim karên te yên pêþde hîn baþtirbin.                                                                                                               

Ev nivis di rojnama EVRO  di hejmarên 72-73  li kurdistana Başûr bi herfên erebi hatîye çapkirin.