| M. Ali Ural |
Arşiv |
Edebiyat ve EleştiriEdebiyat eleştirisi, sanatın belli bir türünün eleştirisidir. Bu türün türevleriyle de ilgilidir kuşkusuz.Deneme, bunun sonucudur.Aynı zamanda denemenin kendisi başka bir denemeye evriktir. Yazınsal düşüncenin diyalektiği belli bir yargıya dönerek kesin bir sınır koymaz.İşleyen bu süreçte mutlak son söz yoktur.
Öyle olsaydı, eleştiri hükmünü kesin olarak yitirirdi.Oysa eleştirinin işlevi bir eserin içeriğine baktıktan sonra ona ait olaylar hakkında kendi öznelliğinden hareketle bir buluşma veya ayrışma olanağını göstermektir.Akademik eleştirinin sistematik yapısı ve görüşü buna ihtiyaç duymaz. Onun konusal inceleme alanı sınırlı bir amaca dayanır.Sosyal, ekonomik, psikolojik ve tarihsel alanlar bir arada değil, ayrı ayrı bağdaştırmalar halinde seçimlenir.Yazınsal eleştiriyse belli bir sistematik alanın görüşünü model almadan işlevini sürdürür.
Edebiyata bilimsel bir bilgiyle ve yöntemle yaklaşabilirsiniz, ama onun bir bilim olmadığını, olamayacağını unutmadan.
Edebiyat bilimi yoktur;bilgisi vardır. Edebiyatın bilime sokulması boşuna bir zorlamadan başka bir şey değildir.Çünkü edebiyatın somut temel üzerinde kullandığı araçlar bilimin somutlamayı zorunlu gördüğü araçları aşar.Bir imgenin yerini tam olarak anlamlandırmak için yorumunuzdan fazlasını söyleyemezsiniz.Örneğin;
"Dardı ve sıcaktı: /baştanbaşa et ve ter/Bu ıslak yağmur,bu cam gibi çamur/bekaretinde çıplak bir gerçekti...."
Verilen örneğe yaklaşım tarzı ve çıkarılacak anlam kişinin edebiyat araçlarına hakim olup olmamasına göre değişir.Anlatılan öz olarak insan bedeni ve özel haliyken,soyutlama alanında imgelerin esnek duruşu;ondan kesin bir bilimsel çıkarsamaya olanak vermiyor.Ama burada istenirse " et ve ter", daha da koyulaştırılarak " yağmur ve çamur"a evrilmiş bir üst hal durumu olarak tesbit edilebilir.Bekareti ve bereketi iç içe veya birbirlerinin yerine kullanmak da anlama uygun düşer..Tabii burada aynı zamanda söz konusu olan toprak, tamamıyla insan bedenidir.O bilinen, tekrarından bıkılmayan eylemsel berekettir.İsteyen imgenin gücünden yararlanarak başka hallere de bağlayabiilir ki, bu asla bir tutarsızlık sayılamaz.Yeter ki bağdaştırılabilen bir anlamla kendini yeni ifadelere açmaya elverişli bir dile geçiş sağlayabilsin.
Eleştirmenin bilgi birikimine sahip olması bu yüzden istenir.Edebiyat sanatçısı için de bu geçerlidir.İkisi arasında temel fark şudur: Tartışma konusu olarak hala ortak bir kabule kavuşmamaış olsa da, edebiyat eleştirisi tıpkı edebiyat sanatçısının edebi çabası gibi değerli bir alanken; eleştirmenin illaki sanatçı olması gerekmez. Eleştirmen bu alandaki etkinliğinde daha çok ajitatif bir rol sahibidir.Sanatsal etkinliğin yarışmasında kesinlikle tazahürat tarafındadır.Alkışlar veya yuhalar;bu tepkisel tutumlar onun alan bilgisi ve yaklaşımına bağlı olarak ortaua çıkar.
Edediyatçı da aynı derecede bilgi birikimine sahip olmalı.Eleştiri tribününde duran biri olarak edebiyatçının ortaya koyduğu efordan mutlak beklentisi var; beklentiye yürümeyen efora karşı acımasız oluşu bundan kaynaklanıyor.
Edediyat sanatçısında, kendi alanındaki bilgi ne denli derli toplu olursa,ortaya koyduğu yapıt o denli zamanının isterlerine, özlem ve arzularına yakın duracaktır.
Bunu görüp görmemek veya alıp anlamamak sorunu edebiyatçının sorunu değil;yapıta şu veya bu amaçla, şu veya bu yöntemle yaklaşma isteği duyanındır.
Bu yaklaşım ve isteğin zayıf olması, ortaya gelen eserin kusurundan çok, yaklaşım ve istek öznesinin yetersizliğindendir.
Bugün ortaya gelen eserlere bakıp incelediğimizde olumsuz bir karamsarlık tablosuyla karşı karşıya kalıyoruz.Eleştiri de gereksiz bir acımasızlığa dayanıyor.İşini yapmakta olan sanatçının önünü açacak, onu ajite edecek yaklaşımlar yerine azim kırıcı müdahalelerle önleri kesilmek isteniyor.Bu tür yaklaşımların amacı, sanatçının sanatını neden daha çok kendileri gibi konuşturmadığına dayanıyor.Oysa sanatçının böyle bir zorunluğu yoktur.
Aynı şekilde sanatçının eleştiriden beklediği de budur. Kürd sanaçılarında bu tür yetersizliklere rastlanıyor.
Eleştiriye konu olduğunda, biricik olmayı, övülmeyi, omuzlara alınıp göğe çıkarılmayı beklerler.Bunu görmeyince eleştiriye küsüyor kimi yazarlarımız.
Şimdiye kadar eserlerini eleştirdiğim bir çok Kürd yazarın bana tepkisi böyle oldu.Eksikliklerini göstermiş olmama olumlu yaklaşmak yerine, yetersizliklerini gizleme tepkisini seçip yıpratıcı bulanlar oldu.Oysa, Suzan Samancı'yı çok acımasız eleştirmeme karşın, onun tepkisindeki bilinçli olgunluk bir edebiyat insanın ortaya koyacağı düzeyi göstermesi bakımından anlamlıydı.Edep bilgi ve bilgi birikimi budur işet! Ne yazık ki Edip Polat ve Yılmaz Odabaşı bu düzeyi gösterememişlerdi.
Dayandığı terbiyesiyle birlikte eleştirilerimin içeriği ve konu olarak seçtiği eserler ortadaydı..Değer taşıyan yönlerini yeterince anlayarak belirtimiştim;gördüğüm eksiklikleri ve tutarsızlıkları bir kenara bırakıp onları hoş tutmak için övecek halim yoktu herhalde.
Mizah yazarı olarak kendini pazarlayan birine, Molliere'i sormuştum.
Duymamış,okumamıştı!
Yukardaki görüşlere bakarak edinilen kanı, karamsarlığa götürüyor.Oysa böyle bir karamsarlık için çok fazla neden yok;olmamalı.Çünkü edebiyat yapıtları, sanıldığı kadar bol bir malzeme olarak pazara çıkmıyor; çıkmadığı gibi kendi eleştirmeni de o kadar çok değil.Edebiyat yapıtının niteliksel sınırlılığı, beri tarafta sınırlı bir eleştirmen olduğunu zorunlar.Böyle bakılmasaydı, ortalık bu ad altında sunulan yapıtlardan ve eleştirmenlerden geçilmezdi.Tarihin ve dünyanın hiç bir zamanında ve yerinde böyle bir şey yoktur.
Türkiye'de ve Kürdistan'da iyi kötü edebiyat eserleri var;onları karşılayan öyle eleştirmenler ve okuyucular da.
Bu eserlerin birer meta olarak pazarda teşhir edilmesi rahatsızlık verse de,bu konuda sahip olduğumuz edebiyat görüşünü etkilemez, etkilememelidr.
İlgi ve çabayı arttırdıkları için işlevlerini yabana da atmamalı.
Hoş siyaset tarzımızda da benzer şeyler olmuyor mu?
27.05.2006
|
|